Sebɛa iqrunen n umezruy
Seg users afiniqi armi d uṭṭef sɣur Ṛuma : izemzan imeqqranen n Qarṭaǧ, zzman s zzman.
Lawanat imeqqranen
Lawan aqdim
Asers d tmɣuṛt n temdint. Qarṭaǧ tɛedda seg uxxam n ttjara afiniqi amecṭuḥ ɣer tezmert tagejdant n Lebḥer Ageraɣlan Lɣarbi, ɣer tama n uzeṭṭa ameqqran n tnazduɣin akked yixxamen n ttjara.
Lawan n ddheb
Zzman ameqqran n tezmert taqarṭaǧit : amagnu n lebḥer, imenɣan mgal Igrikiyen n Sicile, tafellaḥt yesɛan tamusni akked ttjara ɣer ddunit meṛṛa.
Imenɣan ipunikiyen
Amennuɣ ameqqran akked Ṛuma ɣef lḥekma n Lebḥer Ageraɣlan, yettwacarḍen s wayen i yexdem Hanibal Barka di Italya.
Aṭṭef & tikemmilt
Mbeɛd Zama, Qarṭaǧ tesɛa talalit tamaynut tadamsant yelhan aṭas. Deg 146, Ṛuma teṭṭef tamdint s telqey ; maca idles, tutlayt d wegdud apunik qqimen ddren.
Izemzan imeqqranen
Akk tudrisin n tudert →Asers & tanejma
Seg tanazduɣt n Ṣur ɣer tezmert tamezwarut n lebḥer deg Lebḥer Ageraɣlan Lɣarbi.
- 814send Ɛisa
Asers n Qarṭaǧ
Tagellidt tafiniqit Didun (Elisa), i yerwlen seg Ṣur mbeɛd wenɣi n wergaz-is Acherbas sɣur gma-s Pygmalion, tesres Qarṭaǧ — Qart-Ḥadašt, « Tamdint tamaynut » — ɣef rrif n Tunisia n wassa. Tiɣilt n Byrsa tuɣal d ul n temdint. Azemz-agi yekka-d seg umesnezruy agrikan Timée ; idlal iqdimen akteṛ i yettwakecfen swayen seg tama tis sin n lqern wis 8 send Ɛisa.
Asers - Lqern wis 7send Ɛisa
Tanejma deg Lebḥer Ageraɣlan
Qarṥaǧ tesres lxiwanat di Sardaigne, deg umalu n Sicile, di Jzayer Baléares — Ibiza (Ebusus) tettwasers azal n 654 akken i d-yeqqar Diodore — akked ɣer rrif n Tafrikt n ugafa. Tuɣal d tezmert tafiniqit tagejdant n Lebḥer Ageraɣlan Lɣarbi.
Tanejma - 535send Ɛisa
Amenɣi n Alalia
Dduklen akked Yitruskiyen, Iqarṭaǧiyen nnuɣen ɣef lebḥer n Corse akked Igrikiyen n Phocée. Akken i d-yeqqar Hérodote, Iphocéens nɣelben maca xesren 40 seg 60 n lbabura-nsen ǧǧan tigzirt : tanyafit tsertant i Qarṭaǧ, tesḥebbes tanejma tagrikit deg Lebḥer Ageraɣlan Lɣarbi.
Amenɣi - 509send Ɛisa
Amtawa amezwaru akked Ṛuma
Akken i d-yeqqar Polybe, amtawa-agi n ttjara d uɛerraq ibedd s yimukan n lḥekma : lbabura iṛumaniyen ur zemren ara ad aɛḏun « Ucenfiṛ Ihlan », qrib Qarṭaǧ. Tagduda tamaynut tqebbel lḥekma n lebḥer tapunikt.
Tadiblumasit - 480send Ɛisa
Amenɣi n Himère
Di Sicile, Hamilkar Umagoni yettwanɣi sɣur Gélon n Syracuse akked Théron n Agrigente. Aɣelli-agi yeḥbes deg waṭas n iseggasen tanejma taqarṭaǧit deg tegzirt, yesseɣli-d ismenyafen tisertiyin di Qarṭaǧ.
Amenɣi - Lqern wis 5send Ɛisa
Tiklariyin n Hanun d Himilcon
Hanun yeddu ɣef rrif n ugaraw n Tafrikt s lebḥer n imaẓlaḥ ; Himilcon yali ɣer rrif n ugaraw n Turuft. Taqsist n Hanun, yettwasuɣlen ɣer tegrikit, tewweḍ-aɣ-d.
Tirza - Lqern wis 5send Ɛisa
Qarṭaǧ teḍfeṛ ɣer Tafrikt
Akken i d-yeqqar Justin, Qarṭaǧ tettaɣ seg users-is ssuma n useggas i Yifrikiyen ɣef lqaɛa n temdint ; ddaw n Imagoniden, teḥbes lxellaṣ tṭṭef akal-is s leslaḥ. Ttwalin deg-s lmeɛna n Himère ; kra n yimesnezruyen smenyafen ad d-inin d amɣiwan bessif.
Tafrikt - 409–405send Ɛisa
Tuɣalin ɣer Sicile
Hanibal, mmi-s n mmi-s n Hamilkar, yehdem Sélinonte akked Himère (409). Yemmut s ṭṭaɛun zdat Agrigente, i yeṭṭef win i t-id-yeqbalen Himilcon (406). Talwit yettwagren akked Denys n Syracuse (405) d asteɛfu kan.
Amenɣi - 398–396send Ɛisa
Denys n Syracuse mgal Qarṭaǧ
Denys yeṭṭef Motyé, lqelɛa tapunit n ugmur n Sicile. Tiririt tapunit tewweḍ ɣer uḥeṛṣ n Syracuse, yettwakkes deg 396 ɣef ddemma n ṭṭaɛun. Amenɣi yuɣal yettḍerri deg sețța iseggasen.
Amenɣi - 348send Ɛisa
Amtawa wis sin akked Ṛuma
Akken i d-yeqqar Polybe (III, 24), yesmɣuṛ amḍiq ittwagdlen ɣef Iṛumaniyen armi d Mastia, di Hispanya, isekkeṛ-asen Sardaigne akked Libya.
Tadiblumasit - 310send Ɛisa
Agathocle yekcem Tafrikt
Ameɣbun n Syracuse yers ɣer Ras Addar, yettḥuddu Qarṭaǧ s telqey. Ittwarra-d ɣer deffir (307), maca teklal-agi tesken-d ddheṣṣa n tmurt tafrikant n temdint.
Amenɣi - 306send Ɛisa
« Amtawa n Philinos »
Akken i d-yeqqar umesnezruy Philinos n Agrigente, Ṛuma d Qarṭaǧ gedlent iman-nsent, yiwet Sicile, tayeḍ Italya. Polybe yenkar belli amtawa-agi yella ; Tite-Live yeqqar-d tuɣalin n lemɛahda deg useggas-agi. Tamsalt tettwamseyya ar ass-a.
Tadiblumasit - 279send Ɛisa
Timsalt mgal Pyrrhus
Ṛuma akked Qarṭaǧ gallant ad ɛawant yiwet tayeḍ mgal Pyrrhus, agellid n Épire (Polybe, III, 25). D amtawa-nsent aneggaru send umenɣi.
Tadiblumasit - 278–276send Ɛisa
Pyrrhus di Sicile
Yettusawel sɣur Igrikiyen n Sicile, Pyrrhus yeṭṭef qrib akk amalu apunik, maca yerreẓ zdat Lilybée yeffeɣ tigzirt. Akken i d-yeqqar Plutarque, yettwali deg-s yakan amḍiq n umenɣi n Ṛuma d Qarṭaǧ.
Amenɣi
Imenɣan ipunikiyen
Sețța iɣerdayen n umenɣi mgal Ṛuma, seg Sicile armi d Zama, s yisali n Hanibal di Italya.
- 264–241send Ɛisa
Amenɣi apunik amezwaru
Amennuɣ ameqqran amezwaru gar Ṛuma d Qarṭaǧ, ɣef Sicile. Mbeɛd 23 iseggasen n umenɣi n lebḥer d wakal, yefra s uɣelli n Tegzirin n Égates (241), Qarṭaǧ texsar Sicile ; Ṛuma tuɣal d tezmert n lebḥer.
Amenɣi apunik - 241–238send Ɛisa
Amennuɣ n Iɛeskriyen Uqeṛḍasen
Iɛeskriyen ur ittwaxelṣen ara kkren-d, dduklen-d yid-sen amur n Ilibikiyen. Hamilkar Barka yeḥṛes-iten mbeɛd umenɣi aqsiḥ, i yesbedden tazmert n twacult n Barka. Ṛuma teṭṭef ɣef teklal-agi iwakken ad teṭṭef Sardaigne akked Corse.
Amenɣi adaxli - 237–228send Ɛisa
Hamilkar yettaɛ Hispanya
Iwakken ad yerr lexsas, Hamilkar Barka yeddu ad yettaɛ tigzirt n Hispanya, tarikt deg nnuqra, yesres Akra Leukè. Mmi-s Hanibal, 9 iseggasen, yedda yid-s mbeɛd ma yegall zdat umnar ur ad yili d amddakel n Ṛuma.
Tanyafit - 221send Ɛisa
Hanibal yeṭṭef lqiyada
Mbeɛd wenɣi n Hasdrubal Ucbiḥ — argaz n yelli-s n Hamilkar akked umesles n Carthagène —, lɛesker n Hispanya ssawlen i Hanibal Barka, 26 iseggasen, d anezwi ameqqran.
Taneɣlaft - 219send Ɛisa
Aḥeṛṣ n Sagonte
Hanibal yeḥreṣ yeṭṭef, mbeɛd ṭsam wagguren, Sagonte, tamdint tiberiyen tamddakelt n Ṛuma. Teklal-agi tesnulfa amenɣi apunik wis sin, ameqqran akteṛ deg umezruy aqdim.
Amenɣi apunik - 218send Ɛisa
Tizgart n Idurar n Alpes
Hanibal yeffeɣ Hispanya s 50 000 n yiɛeskriyen n uḍar, 9 000 n yineggafen akked 37 n ilfan, yezger Idurar n Pyrénées, yezger unzul n Gaule syen Idurar n Alpes deg 15 wussan. Akken i d-yeqqar Polybe, ur yewweḍ ara ɣer Italya ala s 20 000 n yiɛeskriyen n uḍar akked 6 000 n yineggafen.
Lxedma tapesskart - 218send Ɛisa
Tessin d Trébie
Tinyafiyin tiamezwura di Italya. Deg Tessin, ineggafen n Hanibal nɣelben wid n ukunsul Scipion. Deg Trébie, tuffra i d-yesnulfa Magun, gma-s n Hanibal, teṭṭef lɛesker n Sempronius Longus seg deffir.
Tanyafit - 217send Ɛisa
Ilel n Trasimène
Yiwet seg tuffuriyin timeqqranin n umezruy aɛesskari : Hanibal yesselkam lɛesker n ukunsul Flaminius ɣer rrif n ilel, deg usigna. 15 000 n Iṛumaniyen ttwanɣan, ula d ukunsul s yiman-is. Ṛuma tella deg tugdi tameqqrant.
Tanyafit - 216send Ɛisa
Amenɣi n Cannes
S lɛesker idrus ɣef win n Ṛuma, Hanibal yezzi yehlek 8 llejyunat tiṛumaniyin (azal n 50 000 ɣer 70 000 n lmut). Azzel-agi s snat tama-s mazal-it yettwaɣren deg tesdawiyin tipesskariyin.
Lexdima tapesskart tazwarant - 207send Ɛisa
Hasdrubal deg Métaure
Hasdrubal Barka yezger daɣen Idurar n Alpes iwakken ad yaweḍ ɣer gma-s s tallalt n Hispanya. Yettwaṭṭef deg Métaure, yettwanɣa ; Iṛumaniyen gren aqerru-s deg uɛessas n Hanibal.
Aɣelli - 203send Ɛisa
Asawel n Hanibal
Scipion yers ɣer Tafrikt (204). Syphax, agellid anumidi amddakel n Qarṭaǧ, yettwaṭṭef ; tameṭṭut-is Sofonisba textar times ɣef ma tettunefk i Ṛuma. Magun Barka yemmut s lǥerḥ-is mi d-yuɣal seg Italya, Hanibal yettusawel mbeɛd xemsṭaεac iseggasen n umenɣi.
Lḥala tbeddel - 202send Ɛisa
Amenɣi n Zama
Scipion, yeddukel akked Unumidi Masinisa, yennuɣ akked Hanibal qrib Zama. Tirrategin n Hanibal ttwarran-d fell-as : Qarṭaǧ texsar amenɣi tettwaḥettem ad teqbel tiwtilin n talwit yessukksen.
Aɣelli yettwaḥetmen
Aɣelli
Talwit n win yettwanyifen, talalit tadamsant, syen amennuɣ wis krad akked uṭṭef n temdint.
- 201send Ɛisa
Talwit n win yettwanyifen
Qarṭaǧ tettuḥettem ad texles 10 000 n ttalan deg 50 n iseggasen, ad tefk ilfan-is, ad tessemẓi lebḥer-is ɣer mraw n lbabura, akked ur tettnaɣ ara war laṣel n Ṛuma.
Tadiblumasit - 196–195send ƐisaTiẓyawt
- 183send Ɛisa
Tamettant n Hanibal
Yezdeɣ ɣer igelliden ihelenistiyen, yettwaḥuddu sɣur Ṛuma, Hanibal yesserɣ iman-is deg Libyssa, di Bithynie, iwakken ur ittunefk ara.
Tuffra - 151send Ɛisa
Lexlaṣ aneggaru
Qarṭaǧ tfukk axleṣ n lxedima n umenɣi-ines teṭṭef leslaḥ mgal tikcumin n Masinisa. Di Ṛuma, anida Caton yettales « Carthago delenda est », ttwalin deg-s arrez n lemɛahda.
Aɛnaq - 149–146send Ɛisa
Amenɣi apunik wis krad
Qarṭaǧ tefka leslaḥ-is, syen Ṛuma tessuter i yimezdaɣ-is ad ǧǧen tamdint ad zedɣen ɣer lebɛid n lebḥer. Ugin : iteddu uḥeṛṣ n krad iseggasen, armi d ukeččum n Scipion Émilien ɣer temdint.
Amenɣi apunik - 146send Ɛisa
Aṭṭef n Qarṭaǧ
Deg tafsut, Scipion Émilien yerẓ leḥras ; sețța wussan n umenɣi deg iberdan wwḍen armi d Byrsa. Tamdint tettwasserɣ, wid i d-yeqqimen ttwazenzen d aklan, tamurt tuɣal d tamnaḏt taṛumanit n Tafrikt.
Tamawt tasenfarrutant — Ikecfan n Byrsa sbeggnen-d taglift n times n 146, ddaw-as ixxamen ipuniyen țwaḥerzen. Lmelḥ i yeẓẓan ɣef lxrab d tamacahut tatrart ; Ṛuma tesres daɣen Qarṭaǧ deg umḍiq-nni lqern mbeɛd.
Aṭṭef sɣur Ṛuma
Tamdint tettlal-d tikkelt-nniḍen
Amezruy i d-yeḥka Ṛuma
Qrib akk izemzan-agi d-kkan seg yimeskaren igrikiyen akked iṛumaniyen — Polybe, Tite-Live, Appien. Tasenfarrut tezmer ass-a ad ten-temsefham akked igr i ǧǧan Iqarṭaǧiyen s yiman-nsen.
Pour aller plus loinSources de cette page
11 références
Sources antiques
- Hérodote, ImezruyenI, 166 — amenɣi n Alalia
- Timée n Tauroménion — adlis yeruḥen ; azemz n users (814) i d-yekka seg tmacahut
- Polybe, ImezruyenIII, 22–26 ; III, 56 — lemɛahda ger Ṛuma d Qarṭaǧ, « amtawa n Philinos », lɛesker n Hanibal di Italya
- Diodore n Sicile, Axxam n yidlisen n umezruyV, 16 — asers n Ebusus (Ibiza)
- Tite-Live, Amezruy aṛumaniIX, 43 — tuɣalin n lemɛahda deg 306
- Justin, Agzul n Imezruyen Ifilibiyen n Trogue PompéeXVIII–XIX — ssuma yettwafken i Yifrikiyen
- Plutarque, Tudert n Pyrrhus23
- Appien, Libyca — amenɣi apunik wis krad akked uṭṭef n 146
- War isem, Tiklarit n Hanun
- Augustin n Hippone — tapunikt mazal-itt tedder deg lqern wis 5 mbeɛd Ɛisa
Travaux modernes
- Wikipédia, Carthage ; Civilisation carthaginoise — CC BY-SA 4.0, agbur yettwasegmi