Traduction en version bêta, en cours de relecture. Lire la version française

Tadamsa · ttjara, lmɛadin, tiẓgi

Tagelda n ttjara

Qarṭaǧ mačči d tezmert n umenɣi kan : ssɛaya-ines tekka-d seg uzeṭṭa n umsizwar i yeddan seg Tegzirin Tibritaniyin armi d ugmur n Tafrikt, akked seg ugaraw n Turuft armi d Ccerq.

Lebḥura ipuniyen n Qarṭaǧ
Lebḥura ipuniyen : lebḥer azir n umenɣi (Cothon) akked lebḥer n ttjara
700 000

n yimezdaɣ akken i d-yeqqar Strabon — imesnezruyen imaynuten ḥesben ugar 200 000 ɣer 400 000

300

n lṭraten n nnuqra (≈ 100 kg) deg wass : lbir n Baebelo, i Hanibal (Pline)

220

n tkalin i lbabura n umenɣi deg lebḥer azir (Appien)

28

n yidlisen n wedlis n tfellaḥt n Magun

Tigejdal n tedamsa

Ttjara, tiẓgi, lmɛadin akked lxiwanat : kuẓ n igumma n ssɛaya taqarṭaǧit.

Lebḥer

Ttjara n lebḥer

Ul n tezmert taqarṭaǧit : iberdan n Lebḥer Ageraɣlan Lɣarbi.

  • Aḥraz n webrid agmaṛan n uqezdir
  • Aḥraz n yimagaren akked yiberdan tisertiyin
  • Lxiwanat seg Marok armi d Libya, di Sicile, Sardaigne, Jzayer Baléares, Hispanya
  • Amsizwar akked Igrikiyen, Yitruskiyen akked timdinin tifiniqiyin
Akal

Tafellaḥt

Tiẓgi tazegzawt n Tunisia n wassa gent Qarṭaǧ d axxam n yirden n Lebḥer Ageraɣlan.

  • Irden, uzemmur, tfeṛṛant, ttjur n lɣella
  • Tirrayin i d-yeḥka Magun
  • Lexlawat timeqqranin xeddmen-tent aklan
  • Lxeṛj n ccṛab, zzit akked yirden
Ddaw n wakal

Lmɛadin

Lmɛadin n Hispanya fkant-d ddheb d nnuqra ilaqen bessif.

  • Nnuqra n Carthagène akked Sierra Morena
  • Ddheb d ṣṣfeṛ n tegzirt n Hispanya
  • Aqezdir n « Tegzirin n Cassitérides », ɣer ugafa-agmur
  • Axleṣ n umenɣi mgal Ṛuma
Lxiwanat

Lesnaɛa

Lmesnuɛat ițwassnen deg Lebḥer Ageraɣlan akk.

  • Lẓeɛfran yețwaxdemen seg murex
  • Abennu n lbabura s yiḍrisen
  • Djaǧ, lfexxaṛ, ddheb/nnuqra
  • Tiɣawsiwin d ssǧaǧed
Krad yimuriren

Iberdan n ttjara

TamaAmḍiqLexṛuǧatLxiwanat yekcamen
AgafaBretagne, Tegzirin Tibritaniyin & GauleLfexxaṛ, ccṛab, ssǧaǧed, lǥawaharAqezdir, ambre, iglimen
CcerqTefniqt & CcerqNnuqra, irden, zzit n uzemmurLebxur, tiɣawsiwin n lemtaɛ, aɣes n ulfil
AgmurUgmur n Tafrikt & SsaḥraLmelḥ, ssǧaǧed, lfexxaṛ, tikuraf n djaǧDdheb, aɣes n ulfil, lḥiwanat ibeṛṛaniyen
AmaluHispanya & Ugaraw n TuruftLmesnuɛat, ccṛabNnuqra, ṣṣfeṛ, iɛeskriyen uqeṛḍasen, iyisan

Lxiwanat i yemmten s wezɣal (ssǧaǧed, aɣanim, lmakla) ǧǧan-d drus n lɛalamat : tibdarin-agi smiden iḏrisen iqdimen d tesnfarrut.

Tirzan

Elisa seg Ṣur ɣer Qarṭaǧ, Hanun ɣef rrif n Tafrikt, Himilcon ɣer Ugaraw n Turuft n ugafa : ḍfeṛ iberdan, syen timura.

Asali n tkarṭa…

Tilisa iqerrben ɣef leḥsab n tezrawin n umezruy (timnaḏin n tiɣawla, mačči d tilisa n wass-agi). Agrudem n tkarṭa: Natural Earth. Imukan iqdimen: isental yettwassnen.

Lbabur apuni n umenɣi
Lqern wis 5 send Ɛisa · Agmur

Tiklarit n Hanun

Settin n lbabura ɣef rrif n ugaraw n Turuft n Tafrikt, iwakken ad yesres lxiwanat, akken i d-yeqqar Tiklarit yettwaseknen fell-as.

Ɣer →
Cadix, Gadir n zzman aqdim
Hispanya · Amalu

Gadir, tawwurt n Ugaraw n Turuft

Tamdint tafiniqit tamddakelt n Qarṭaǧ : syen i yeddu Himilcon ɣer ugafa, ɣef webrid n uqezdir.

Hérodote, IV, 196

Ttjara tasusmit

Deffir n Tgejdal n Hercule, Iqarṭaǧiyen sersen lxiwanat-nsen ɣef uglaḍ, imbeɛd rewlen ; imezdaɣ sersen-d ddheb ɣer tama. Ttɛawaden armi d lqerra, war ma mmeslayen — war lexdeɛ, akken i d-yeqqar Hérodote.

Aɣbalu : Hérodote, Imezruyen, IV, 196

Lesnaɛa n lɣela

Lẓeɛfran akked lxiwanat

Yettwawrit seg Ṣur, aẓeɛfran yețwakseb seg murex, ṣṣedfa n lebḥer anida ilaq agar n tezgalin i kra n igramen n uẓeɛfran. Di Kerkouane, ɣef Ras Addar, igar n ṣṣedfa yettwarẓen sbeggnen-d lxiwanat ; tigzirt n Djerba teqqim-d tesεeddi deg zzman aṛumani.

Lxiwanat n Qarṭaǧ xeddment daɣen lfexxaṛ, tikuraf d ucenfiṛen n djaǧ, lǥawahar, leslaḥ akked ssǧaǧed. Lcantyat n lbabura bennun s wawal : yal aqeṭṭuɛ yesɛa asekkil n usemday.

AẓeɛfranLfexxaṛDjaǧDdheb/nnuqraSsǧaǧedLbabura
Lebḥura

Sin lebḥura deg yiwen

TtjaraAgelmim uslig i lbabura n ttjara, yeldi ɣer lebḥer.
UmenɣiDeffir-s, Cothon azir : 220 n tkalin i lbabura n umenɣi, ur ttwalin ara seg ugaraw.
TigzirtDeg wammas, axxam n unemhal, sɣur-s ițɛesses lebḥer.
SnaselYiwet kan n tewwurt, azal n 21 m (70 n iḍaren), yettwamdalen s snasel n uzzal (Appien).
Aqezdir, nnuqra, ddheb

Lmɛadin n ugmur

War aqezdir, war azzal n ṣṣfeṛ. War nnuqra, war iɛeskriyen uqeṛḍasen. Qarṭaǧ teṭṭef iberdan n yiwen, lmɛadin n wayeḍ.

Sn

Aqezdir

Ilaq bessif i uzzal n ṣṣfeṛ, yekka-d seg ugafa-agmur n Turuft — « Tegzirin n Cassitérides », Cornouailles, Bretagne neɣ Galice. Himilcon yesnirem abrid-agi agmaṛan ; Qarṭaǧ teḥrez ssir-ines s telqey.

Ag

Nnuqra n Hispanya

Mbeɛd 237, At Barka xeddmen lmɛadin n unzul n Hispanya. Akken i d-yeqqar Pline, lbir n Baebelo kan yefka i Hanibal 300 n lṭraten n nnuqra deg wass. Lqern mbeɛd, Polybe yeḥseb 40 000 n yixeddamen ɣef rrif n Carthagène.

Au

Ddheb d ṣṣfeṛ

Ddheb n Tafrikt s umsizwar agmaṛan d uneggaru n Ssaḥra, ddheb d ṣṣfeṛ n Hispanya : azal i gezmeɣ idrimen i uxleṣ n lɛesker n iɛeskriyen uqeṛḍasen deg umenɣi mgal Ṛuma.

Asɣaṛ, azenz, tirza

Am Ṣur send-as, Qarṭaǧ tedder s ttjara n lmɛadin akked ṣṣufa.

Pline Amɣar

« Ipuniyen i d-isnulfan ttjara. »

Iwerriten n Ifiniqiyen, Iqarṭaǧiyen țwaḥesben deg ddunit taqdimt d imeskaren n lebḥer d imsizwar war amsaɛdal.

Pline, Amezruy n tɣawsiwin, VII — yettwabder sɣur F. Decret (1977)

Imukan n tedyant

Imeḥḍaren n usɣaṛ

TartessosƔer unzul n Hispanya, nnuqra, ṣṣfeṛ akked uqezdir llan deg lmɛadin yeshel ad ten-id-tessiwed, ad ten-txeddem : laṣel n ssɛaya tafiniqit, imbeɛd taqarṭaǧit.
Lqern wis 7Qarṭaǧ tettaɛraḏ tettfeṛṛeq tiɣawsiwin timeẓyanin : lfexxaṛ agrikan d uyitrusk, ticenfiṛin d tɣawsiwin timiṣriyin.
Armi d lqern wis 6Ifiniqo-ipuniyen ṭṭfen qrib akk tanejma n lebḥer deg Lebḥer Ageraɣlan Lɣarbi : asɣaṛ ilelli n lmɛadin, lexṛuǧat ɣer Ccerq, akked igrudan n tmura meṛṛa.
Azal n 540Ɣer Alalia, di Corse, Iqarṭaǧiyen akked Yitruskiyen nnuɣen akked Iphocéens, i yeǧǧan tigzirt mbeɛd (Hérodote, I, 166).
509 akked 348Sin lemɛahda akked Ṛuma fraqen lebḥura : Iṛumaniyen ur aɛḏun ara « Ucenfiṛ Ihlan » akked, di Tafrikt am Sardaigne, ur sɣaṛen ara war lḥuḍur n umḥekkem (Polybe, III, 22-24).
Lxiwanat yekcamen

Ayen i d-yețțasen ɣer Qarṭaǧ

Uqbel kra n ifecka ibernanen — nnuqra, ṣṣfeṛ, aqezdir n Hispanya d Tegzirin n Cassitérides —, imbeɛd tiɣawsiwin : lekwas igrikiyen d wiyitrusk, i yeḥerz usinag n Bardo deg tiɣawsiwin-is, akked ticenfiṛin timiṣriyin.

NnuqraṢṣfeṛAqezdirLekwas igrikiyenTicenfiṛin
Lexṛuǧat

Ayen i tezenz Qarṭaǧ

Djaǧ, lmesnuɛt tafiniqit, lǥawahar, lfexxaṛ, ssǧaǧed yețwaẓeɛfṛen, tiɣawsiwin n uɣes n ulfil, n ddheb neɣ n nnuqra. Ssǧaǧed, ɣas akken ițwassnen aṭas, qrib ruḥen akk : kan igar n murex d yimidalen n leqdic n ssejjada i yeqqimen-d.

DjaǧLǥawaharAɣes n ulfilSsǧaǧed
S wakal

Tikerraven d tirza

Asɣaṛ yeḍfeṛ daɣen iberdan n tikerraven, iweɛren ugar, i d-yesseḍhaṛen tanazduɣin di Libya akked unzul n Tunisia. Tirzan n tsenfarrut qesdent lemqasad-nniḍen : lmɛadin — aqezdir, ddheb n Lmaɣrib — akked tiwwura timaynutin n usɣaṛ.

LibyaUnzul n TunisiaDdheb
Aṣid akked lmesnuɛat n lebḥer

Lebḥer yesseččen

Aṣid, aqqes akked lqut n uslem : lesnaɛa i d-tettaɛ Ṛuma s lmeqyas ameqqran.

Lqut

Garum

Lqut n uslem yesεan dhen, yettwaseqdac deg uṭṭbib akked deg wučči. D Ifiniqo-ipuniyen i d-isnejmaεen aseqdec-ines deg Lebḥer Ageraɣlan ; xeddmen-t s lmeqyas ameqqran deg yimukan i yettwafen di waṭas n yimukan (Krings akked Lipinski).

Lḥif

Aqqes

Aslem iqqesen, yettwačaṭ deg ikufan, yettedda akked lmesnuɛat-nniḍen n lebḥer deg Lebḥer Ageraɣlan akk.

Gadès

Aṣaweḏ

Idrimen n Gadès, Cadix n wassa, ɣefsen aṣaweḏ : asekken n tazmert n uṣid-agi deg tedamsa n temdint tafiniqit.

Ṣṣedfa

Murex

Yettwaṣid ɣef uẓeɛfran, yettwaǧmeε deg igar n ṣṣedfa yettwarẓen qrib lxiwanat n uẓeɛfran.

Aheggi akked ttjara n garum kemmlen s telqey ddaw n Ṛuma : lxiwanat n uqqes ḥerzen akteṛ, am tin n Baelo Claudia qrib Cadix, d tiqdimin seg zzman aṛumani.

Idrimen akked yiḏrisen

Qarṭaǧ tegra idrimen ɣur-s, maca s lmeqyas ameqqran, s telqey i uxleṣ n lɛesker-is.

Ṛebɛ n ssekel n At Barka
Hispanya n At Barka

Ṛebɛ n ssekel yettwagen di Hispanya sɣur At Barka, lqern wis 3 send Ɛisa.

Ssekel s ulfil
213–210 send Ɛisa

Ssekel n nnuqra : aqerru n Melqart akked ulfil n umenɣi (British Museum).

Anagraw n idrimen

Idrimen i uxleṣ n umenɣi

Tagara n lqern wis 5Idrimen ipuniyen imezwura, s nnuqra, yettwagen di Sicile i uxleṣ n lɛesker ; kra ssekknen-d « lferrik ».
Ammas n lqern wis 4Qarṭaǧ s yiman-is tegg ddheb d ṣṣfeṛ. Lemtul : aqerru n Tanit, aɣyul, tazdayt — tazdayt (phoinix s tegrikit) tessawal-d ɣer Ifiniqiyen.
Lqern wis 3Deg wussan n yimenɣan mgal Ṛuma, idrimen n électrum (asemdiweg n ddheb d nnuqra) akked idrimen s lqima yessemẓiyen : idrimen n temdint ḥeznen.
237–209Di Hispanya, At Barka ggen ssekel n nnuqra yelhan aṭas, s Melqart, ulfil neɣ tagejdit n lbabur.

Anagraw n lxerj

Qarṭaǧ tedder s ṣṣerf n ttjara, s lxerj n timura ițwaḥuddun — ifellaḥen ilibikiyen ttuḥettmen ad fken armi d uzgen n lmeḥṣul-nsen deg umenɣi apunik amezwaru (Polybe) —, s lmɛadin n Hispanya akked lxerj n tfellaḥt. Annect-agi akk i uxleṣ n lɛesker n yiɛeskriyen uqeṛḍasen war ma tessawel akk i yimezdaɣ-is.

Tazemmurt qrib Testour, Tunisia
Tazemmurt qrib Testour, deg wasif n Medjerda
Akal

Tafellaḥt yesɛan tamusni

Ameǥeri aqarṭaǧi Magun yura adlis n tfellaḥt deg 28 n yidlisen. Mbeɛd aɣelli n Qarṭaǧ, Ssenaṭ aṛumani yefka lameṛ s tsuɣelt-is ɣer tlatinit — ccan ur yettwafken i ula d yiwen adlis-nniḍen apunik.

Adlis n Magun

28 n yidlisen ɣef wakal, tfeṛṛant, uzemmur, afennu akked tedbelt n lexlawat, yettwabder sɣur Varron, Columelle d Pline.

Zzit n uzemmur

Qarṭaǧ txeddem tezenz s lmeqyas ameqqran zzit-is, tamɛadalt n lmesnuɛat tigrikiyin.

Ccṛab

Ccṛab iqarṭaǧiyen ɛemmer ițwassnen, s telqey passum, ccṛab n uẓalim yeqqur i d-yeḥrez Columelle talɣa-ines seg Magun.

Aman

Lǥab, laberat akked taɛawant n waman iwakken ad tettwaxdem tmurt iwεren.

Takatut n Siyyid Julius, asinag n Bardo
Asinag n Bardo · lqern wis 4 mbeɛd Ɛisa

Taɛzibt tafrikant

Takatut-agi n zzman aṛumani tesken-d taɛzibt tameqqrant n tama n Qarṭaǧ s imuren akk : zzitun, aẓalim, lḥiwanat n lǧer. Lexlawat tifellaḥt timeqqranin i d-yeqqimen seg zzman apunik gan Tafrikt d axxam n yirden n Ṛuma.

Magun, tazart n Caton akked yirden

Tafellaḥt taqarṭaǧit

Sin n lemtul

Qarṭaǧ mgal Ṛuma

2413200 n ttalan deg mraw iseggasen, mbeɛd umenɣi amezwaru
2371200 n ttalan-nniḍen, akked Sardaigne
20110 000 n ttalan deg 50 n iseggasen (≈ 260 t n nnuqra)
191Qarṭaǧ tessumer ad texles yakk deg yiwet tikkelt ; Ṛuma tagi
Ssɛaya i yesḥuddun Ṛuma →
AmsizwarQarṭaǧṚuma
Laṣel n tedamsaTtjara n lebḥer akked tfellaḥtAɛesskar akked lxerj
AɛesskarIɛeskriyen uqeṛḍasen d yimdukkal, imqeddmen iqarṭaǧiyenImezdaɣ-iɛeskriyen (llejyunat)
LebḥerAsgem n lebḥer seg zzman aqdimLebḥer i d-ibnan deg umenɣi amezwaru iwakken ad yemsaɛdal
LḥekmaLḥekma n imsezzenzen, sin sufeṭ ițwafernenTagduda tanaẓurt, sin ikunsulen
IdrimenDdheb, nnuqra, ṣṣfeṛ, électrumṢṣfeṛ, imbeɛd denier n nnuqra (azal n 211)
SsɛayaTekka-d seg ttjaraTekka-d seg uḥuddu
Pour aller plus loin

Sources de cette page

12 références

Sources antiques

  1. Hérodote, ImezruyenI, 166 ; IV, 196
  2. Polybe, ImezruyenI, 72 ; III, 22–24
  3. Strabon, TasnigzawtXVII, 3, 15
  4. Pline Amɣar, Amezruy n tɣawsiwinVII ; XXXIII, 97
  5. Appien, Libyca (Adlis afrikan)96
  6. Columelle, Ɣef tfellaḥt (De re rustica)XII, 39 — talɣa n passum, seg Magun
  7. Varron, Tadamsa n tudrin — yettbeddeṛ adlis n Magun
  8. War isem, Tiklarit n Hanun

Travaux modernes

  1. François Decret, Carthage ou l'empire de la mer, Seuil, 1977
  2. Véronique Krings (d.), La civilisation phénicienne et punique, Brill, 1995
  3. Edward Lipinski (d.), Dictionnaire de la civilisation phénicienne et punique, Brepols, 1992
  4. Wikipédia, Qarṭaǧ ; Tagemmi taqarṭaǧit — CC BY-SA 4.0, agbur yettwasegmi

Toute la bibliographie →Glossaire →

Ɣer daɣen