Traduction en version bêta, en cours de relecture. Lire la version française

Qarṭaǧ · Tutlayt d Tira

Tutlayt d Tira Tipunikiyen

Sin uɛecrin isekkilen, ttwarun seg uyeffus ɣer uzelmaḍ : agemmay i d-yusan seg Finiqya yewwi tutlayt n Qarṭaǧ leqrun aṭas — yerna seg-s i d-yekka wagemmay-nneɣ.

Tutlayt TasamitTira seg Uyeffus ɣer Uzelmaḍ22 Isekkilen
Qarṭaǧ, s tfiniqit

Qrtḥdšt

Qart-ḥadasht, « Tamdint Tamaynut » : isem n Qarṭaǧ akken i t-ttarun imezdaɣ-is, war isekkilen n uɛeqqa.

22

isekkilen, akk d wid ur nesɛi uɛeqqa : agemmay afiniqi

0

asekkil n uɛeqqa i d-yettwarun deg tira tafiniqit taqdimt

~800

uq.Ɛ. : azru n usekkil n Nora, lqern wis 9–8 (Sardaigne), yiwen seg tira tifiniqiyin tiqburin aktar n Lɣarb

~400

dffr Ɛ. : agellid Augustin mazal yesla i tutlayt tapunikt deg lexla

22 Isekkilen

Agemmay Afiniqi

Yal asekkil yesɛa isem n wawal i ibdan yis. Lmeɛna n ismawen-agi d tansayt ; i kra deg-sen, mazal-itt d tabaḥart.

  1. 1ʾālepʾ · afunasΑ · A · ا
  2. 2bētb · axxamΒ · B · ب
  3. 3gīmlg · alɣemΓ · C, G · ج
  4. 4dāletd · tawwurtΔ · D · د
  5. 5hēh · d abaḥartΕ · E · ه
  6. 6wāww · asmaḍϜ, Υ · F, V, U, W, Y · و
  7. 7zayinz · lsilaḥΖ · Z · ز
  8. 8ḥētḥ · lesswaṛΗ · H · ح
  9. 9ṭētṭ · d abaḥartΘ · ط
  10. 10yōdy · afusΙ · I, J · ي
  11. 11kapk · tafekka n ufusΚ · K · ك
  12. 12lāmedl · asekkinΛ · L · ل
  13. 13mēmm · amanΜ · M · م
  14. 14nūnn · aslemΝ · N · ن
  15. 15sāmeks · assiremΞ · س
  16. 16ʿayinʿ · allenΟ · O · ع
  17. 17pēp · imiΠ · P · ف
  18. 18ṣādēṣ · d abaḥartϺ · ص
  19. 19qōpq · d abaḥartϘ · Q · ق
  20. 20rēšr · aqerruyΡ · R · ر
  21. 21šīnš · tuɣmestΣ · S · ش
  22. 22tāwt · tazmiltΤ · T · ت

Ddaw yal asekkil : tira s tira n umassan, lmeɛna tansayt n yisem, syen asekkil agrigi i d-yekkan deg-s, asekkil alatini i d-yeṭṭfen deg-s (ma yella), akked wesekkil aɛrab i t-yemsalayen. Alugen aqdim n wegemmay aɛrab — abjad, hawwaz, ḥuṭṭī… — mazal-it yeṭṭaf win n Yifiniqiyen.

Ddu-d a tiliɣ

Aru Isem-ik/ik s Tfiniqit

Sekcem isem (s isekkilen ilatiniyen neɣ iɛrabiyen) : yal imesli ad t-id-yerr asekkil afiniqi iqeṛben akter.

Isekkilen : ḥēt, ʾālep, nūn, nūn, yōd, bēt, ʾālep, lāmed

  • H → ḥēt
  • A → ʾālep
  • N → nūn
  • N → nūn
  • I → yōd
  • B → bēt
  • A → ʾālep
  • L → lāmed

D amedya n urar kan : agemmay afiniqi ur yesɛi ara isekkilen n uɛeqqa yerna kra n yimesliyen ur llin ara (v, j, é…). Hannibal n tidet yettwara (Ḥnbʿl, « laḥnana n Baal »), seg uyeffus ɣer uzelmaḍ.

Tutlayt Tasamit

Seg Tfiniqit ɣer Tpunikt, syen ɣer Tneopunikt

Lqern wis 9 – 8 uq.Ɛ.Azru n usekkil n Nora, di Sardaigne, isban-d tira tafiniqit tebna yakan deg Lebḥer Alemmas Alɣarbi.
Lqern wis 8 – 2 uq.Ɛ.Tapunikt, tafiniqit n Lɣarb, tuɣal d tutlayt tamatut n umaḍal aqarṭaǧi, s tɣuri-ines tamaynut yesɛan afaris n tutlayt tilibit (Lancel).
Lqern wis 3 – 1 uq.Ɛ.Tigeldiwin tinumidiyin ṭṭfent-tt d tutlayt n udabu : ssekka-nsent sɛant tirawin tipunikiyin (Lancel).
Deffir 146Aɣelluy n Qarṭaǧ ur yesseɣli ara tutlayt. Tira « tineopunikt », tuɣalin aktar, teqqar-d tura kra n isekkilen n uɛeqqa ; mazal-ten ttwaɣran tira ɣef yiẓra deg lqern wis 1 akked wis 2 dffr Ɛ.
Lqern wis 4 dffr Ɛ.Ttarun tapunikt s isekkilen ilatiniyen (Lancel) : agemmay ibeddel, tutlayt teqqim.
Agellid Augustin, ca. 400

« Steqsit ifellaḥen-nneɣ ɣef wacu llan : ttarran-d s tutlayt tapunikt “Chanani”. »

Augustin, Epistolae ad Romanos inchoata expositio, 13

Aḍris-agi yettwabder aṭas d ccahada belli tapunikt mazal-itt ttwamesl, yerna wid i tt-yemmeslayen qqaṛen-d iman-nsen « Ayt Canaan ». Maca aḍris d aḍris n lexṭaba, tizmilin-is mgaraden gar-asent ; Gabriel Camps iwala deg-s ahat awal alibi, imi punicus yeɛni aṭas tikwal « afriqan » deg wakud-nni.

Lexyal

I Stéphane Gsell, syen i M'hamed Hassine Fantar, tudert n tutlayt tasamit di Tefriqt Ugafa tzemer ad tsellek, leqrun deffir, taɛrabt n Legrib.

Tira ɣef Yiẓra

Ayen d-qqaṛen Iẓra

War idlisen, tira ɣef yiẓra d tɣbula tamezwarut yuran. Llant aṭas, maca aṭas n tikwal d tiwezlanin yerna ttɛawadent.

Azru n usekkil apunik s ssuma n Tanit
Azru n usekkil s ssuma n Tanit, Amuzgan n Louvre
Uḍan n Yiẓra

Iẓra n Usekkil n Tofet

Tofetat n Qarṭaǧ akked temdinin-nniḍen fkant-d uḍan deg-sent, sdukklen deg Corpus Inscriptionum Semiticarum. Tira-nsent tettɛawad aṭas : ur d-fkant ara aṭas ɣef umezruy n temdint d drus kan n ismawen.

lrbt ltnt pn bʿl wlʾdn lbʿl ḥmn

« I Tsekkurt Tanit, udem n Baal, akked Ssid Baal Hammon » : awal n usbegges i yeldin aṭas seg iẓra n usekkil n Qarṭaǧ.

Ɣef yiṛebbiten-agi akked umgired ɣef tofet, wali asebter ddin.

Marseille, 1845

Lexraj n Marseille

Yettwaf deg webeḥri n Marseille, alugen-agi isbedd, lxayun s lxayun, amur i yeqqnen i lkahnin i yal asfel. Imassanen qqaṛen-d yusa-d seg Qarṭaǧ.

Amuzgan n Vieille Charité, Marseille
Ca n 500 uq.Ɛ.

Tefyirin n Pyrgi

Tlata n yifer n ddheb ttwafen di 1964 deg webeḥri n Caere : sin s tirusikt, yiwet s tfiniqit. Agellid Thefarie Velianas yebges-d deg-sen amkan iqedsen i Uni-Astarté.

Villa Giulia, Ṛuma
Lqern wis 2 uq.Ɛ.

Snat Tutlayin n Dougga

Ɣef uẓekka alibikubunik n Dougga, yiwen uḍris s tpunikt akked tlibit — tasarut i tɣuri n tira tilibit. Lǧer-agi yettwakkes di 1842 sɣur lqunsul abriṭani Thomas Reade.

British Museum, London
Ssekka

Isekkilen n Uzzal

Tirawin n ssekka, tipunikiyin syen tinumidiyin, d tira daɣen : sskanent-d amek talɣa n isekkilen tettbeddil s imukan d wakud.

Qarṭaǧ, Bardo, British Museum
Tsekla Yeruḥen

Tikaṭebin war Idlisen

Qarṭaǧ tesɛa tikaṭebin, anda teddukel tsekla tagrikit daɣen. Ttarun-d deg-sent ɣef ddustur, amezruy, tussna n tmurt ; imussnawen iqarṭaǧiyen ttwassnen sɣur Diogène Laërce akked Jamblique.

Di 146, akken i d-yeqqaṛ Pline, Asqamu aṛumi yefka tikaṭebin-agi i yigelliden inumidiyen yerna isuqel kan Magon. Salluste yeqqaṛ-d yeɣra « idlisen ipunikiyen » yettwaḥesben d wayla n ugellid Hiempsal ; syen, ṛuḥen.

Pline, Amezruy n Tgama, XVIII, 22 · Salluste, Amennuɣ n Jugurtha, 17
Ayen i d-yeqqimen

Iḥricen, s wawal n Wiyaḍ

MagonAdlis n tfellaḥt s 28 yidlisen, d yiwen n wedlis apunik kan i yettwasuqlen ɣer talatinit s lameṛ n Usqamu ; yettwassen sɣur Varron, Columelle d Pline. Magon Afellaḥ →
HannonTiqsiṭ n ubrid-is tewweḍ-d ɣer-neɣ s tegrikt, d asuqel n uḍris apunik i d-ibanen deg uxxam n ssjada ; lefhem-ines mazal-it d asteqsi. Hannon Anebḥar →
ClitomaqueIlul di Qarṭaǧ s yisem n Hasdrubal, iḥekkem ɣef Tasdawit n Platon di Athènes deg lqern wis 2 uq.Ɛ. — maca yura s tegrikt.
TizmilinAmezruy, ddustur, tussna n tmurt : tira-agi ur d-yeqqim ara deg-sent ala drus n wawalen n yimeskaren igrikiyen d yilatiniyen.
Agla

Agemmay i Yeṭṭfen Amaḍal

Igrigen seqdacen agemmay n Yifiniqiyen rnan-as isekkilen n uɛeqqa. Seg-sen, syen seg Yitrusk d Iṛumaniyen, yuɣal d wegemmay-nneɣ.

Lǧedd

Snat Tfeṛɛatin Timeqqranin

  1. Ɣer LɣarbAfiniqiAgrigiAtruskAlatiniIgemmayen Uruppiyen
  2. Ɣer CcerqAfiniqiAraminiAnabatiAɛrab
  3. DaɣenAraminiAɛebri
Yiwen Usekkil, Tlata Igemmayen

Seg ʾālep ɣer A

Timsizdikin gar isekkilen ifiniqiyen, igrikiyen d yilatiniyen
AfiniqiAgrigiAlatini
ʾālepΑA
bētΒB
dāletΔD
mēmΜM
ʿayinΟO
rēšΡR

Igrigen rran d isekkilen n uɛeqqa kra n yimesliyen ur nelli ara deg tutlayt-nsen : ʾālep tuɣal d alpha (A), ʿayin tuɣal d omicron (O).

Pour aller plus loin

Sources de cette page

12 références

Sources antiques

  1. Augustin, Epistolae ad Romanos inchoata expositio13
  2. Pline l'Ancien, Amezruy n TgamaXVIII, 22
  3. Salluste, Amennuɣ n Jugurtha17
  4. Diogène Laërce, Tudarin d Tussniwin n Yimusnawen Ibanen — imussnawen iqarṭaǧiyen (Clitomaque)
  5. Jamblique, Tudert n Pythagore — imussnawen iqarṭaǧiyen
  6. Anonyme, Abrid n Hannon

Travaux modernes

  1. Académie des inscriptions et belles-lettres, Corpus Inscriptionum Semiticarum, Paris, seg 1881
  2. Serge Lancel, Carthage, Fayard, 1992
  3. Gabriel Camps — yettwabder deg usebter (lmeɛna n punicus)
  4. Stéphane Gsell, Histoire ancienne de l'Afrique du Nord, Hachette, 1920
  5. M'hamed Hassine Fantar — yettwabder deg usebter (tudert n tpunikt d taɛrabt)
  6. Wikipédia, Carthage ; Civilisation carthaginoise — CC BY-SA 4.0, agbur yettwabedlen

Toute la bibliographie →Glossaire →