Tutlayt d Tira Tipunikiyen
Sin uɛecrin isekkilen, ttwarun seg uyeffus ɣer uzelmaḍ : agemmay i d-yusan seg Finiqya yewwi tutlayt n Qarṭaǧ leqrun aṭas — yerna seg-s i d-yekka wagemmay-nneɣ.
Qrtḥdšt
Qart-ḥadasht, « Tamdint Tamaynut » : isem n Qarṭaǧ akken i t-ttarun imezdaɣ-is, war isekkilen n uɛeqqa.
isekkilen, akk d wid ur nesɛi uɛeqqa : agemmay afiniqi
asekkil n uɛeqqa i d-yettwarun deg tira tafiniqit taqdimt
uq.Ɛ. : azru n usekkil n Nora, lqern wis 9–8 (Sardaigne), yiwen seg tira tifiniqiyin tiqburin aktar n Lɣarb
dffr Ɛ. : agellid Augustin mazal yesla i tutlayt tapunikt deg lexla
Agemmay Afiniqi
Yal asekkil yesɛa isem n wawal i ibdan yis. Lmeɛna n ismawen-agi d tansayt ; i kra deg-sen, mazal-itt d tabaḥart.
- 1ʾālepʾ · afunasΑ · A · ا
- 2bētb · axxamΒ · B · ب
- 3gīmlg · alɣemΓ · C, G · ج
- 4dāletd · tawwurtΔ · D · د
- 5hēh · d abaḥartΕ · E · ه
- 6wāww · asmaḍϜ, Υ · F, V, U, W, Y · و
- 7zayinz · lsilaḥΖ · Z · ز
- 8ḥētḥ · lesswaṛΗ · H · ح
- 9ṭētṭ · d abaḥartΘ · ط
- 10yōdy · afusΙ · I, J · ي
- 11kapk · tafekka n ufusΚ · K · ك
- 12lāmedl · asekkinΛ · L · ل
- 13mēmm · amanΜ · M · م
- 14nūnn · aslemΝ · N · ن
- 15sāmeks · assiremΞ · س
- 16ʿayinʿ · allenΟ · O · ع
- 17pēp · imiΠ · P · ف
- 18ṣādēṣ · d abaḥartϺ · ص
- 19qōpq · d abaḥartϘ · Q · ق
- 20rēšr · aqerruyΡ · R · ر
- 21šīnš · tuɣmestΣ · S · ش
- 22tāwt · tazmiltΤ · T · ت
Ddaw yal asekkil : tira s tira n umassan, lmeɛna tansayt n yisem, syen asekkil agrigi i d-yekkan deg-s, asekkil alatini i d-yeṭṭfen deg-s (ma yella), akked wesekkil aɛrab i t-yemsalayen. Alugen aqdim n wegemmay aɛrab — abjad, hawwaz, ḥuṭṭī… — mazal-it yeṭṭaf win n Yifiniqiyen.
Aru Isem-ik/ik s Tfiniqit
Sekcem isem (s isekkilen ilatiniyen neɣ iɛrabiyen) : yal imesli ad t-id-yerr asekkil afiniqi iqeṛben akter.
Isekkilen : ḥēt, ʾālep, nūn, nūn, yōd, bēt, ʾālep, lāmed
- H → ḥēt
- A → ʾālep
- N → nūn
- N → nūn
- I → yōd
- B → bēt
- A → ʾālep
- L → lāmed
D amedya n urar kan : agemmay afiniqi ur yesɛi ara isekkilen n uɛeqqa yerna kra n yimesliyen ur llin ara (v, j, é…). Hannibal n tidet yettwara (Ḥnbʿl, « laḥnana n Baal »), seg uyeffus ɣer uzelmaḍ.
Seg Tfiniqit ɣer Tpunikt, syen ɣer Tneopunikt
« Steqsit ifellaḥen-nneɣ ɣef wacu llan : ttarran-d s tutlayt tapunikt “Chanani”. »
Augustin, Epistolae ad Romanos inchoata expositio, 13
Aḍris-agi yettwabder aṭas d ccahada belli tapunikt mazal-itt ttwamesl, yerna wid i tt-yemmeslayen qqaṛen-d iman-nsen « Ayt Canaan ». Maca aḍris d aḍris n lexṭaba, tizmilin-is mgaraden gar-asent ; Gabriel Camps iwala deg-s ahat awal alibi, imi punicus yeɛni aṭas tikwal « afriqan » deg wakud-nni.
I Stéphane Gsell, syen i M'hamed Hassine Fantar, tudert n tutlayt tasamit di Tefriqt Ugafa tzemer ad tsellek, leqrun deffir, taɛrabt n Legrib.
Ayen d-qqaṛen Iẓra
War idlisen, tira ɣef yiẓra d tɣbula tamezwarut yuran. Llant aṭas, maca aṭas n tikwal d tiwezlanin yerna ttɛawadent.

Iẓra n Usekkil n Tofet
Tofetat n Qarṭaǧ akked temdinin-nniḍen fkant-d uḍan deg-sent, sdukklen deg Corpus Inscriptionum Semiticarum. Tira-nsent tettɛawad aṭas : ur d-fkant ara aṭas ɣef umezruy n temdint d drus kan n ismawen.
lrbt ltnt pn bʿl wlʾdn lbʿl ḥmn
« I Tsekkurt Tanit, udem n Baal, akked Ssid Baal Hammon » : awal n usbegges i yeldin aṭas seg iẓra n usekkil n Qarṭaǧ.
Ɣef yiṛebbiten-agi akked umgired ɣef tofet, wali asebter ddin.
Lexraj n Marseille
Yettwaf deg webeḥri n Marseille, alugen-agi isbedd, lxayun s lxayun, amur i yeqqnen i lkahnin i yal asfel. Imassanen qqaṛen-d yusa-d seg Qarṭaǧ.
Tefyirin n Pyrgi
Tlata n yifer n ddheb ttwafen di 1964 deg webeḥri n Caere : sin s tirusikt, yiwet s tfiniqit. Agellid Thefarie Velianas yebges-d deg-sen amkan iqedsen i Uni-Astarté.
Snat Tutlayin n Dougga
Ɣef uẓekka alibikubunik n Dougga, yiwen uḍris s tpunikt akked tlibit — tasarut i tɣuri n tira tilibit. Lǧer-agi yettwakkes di 1842 sɣur lqunsul abriṭani Thomas Reade.
Isekkilen n Uzzal
Tirawin n ssekka, tipunikiyin syen tinumidiyin, d tira daɣen : sskanent-d amek talɣa n isekkilen tettbeddil s imukan d wakud.
Tikaṭebin war Idlisen
Qarṭaǧ tesɛa tikaṭebin, anda teddukel tsekla tagrikit daɣen. Ttarun-d deg-sent ɣef ddustur, amezruy, tussna n tmurt ; imussnawen iqarṭaǧiyen ttwassnen sɣur Diogène Laërce akked Jamblique.
Di 146, akken i d-yeqqaṛ Pline, Asqamu aṛumi yefka tikaṭebin-agi i yigelliden inumidiyen yerna isuqel kan Magon. Salluste yeqqaṛ-d yeɣra « idlisen ipunikiyen » yettwaḥesben d wayla n ugellid Hiempsal ; syen, ṛuḥen.
Iḥricen, s wawal n Wiyaḍ
Agemmay i Yeṭṭfen Amaḍal
Igrigen seqdacen agemmay n Yifiniqiyen rnan-as isekkilen n uɛeqqa. Seg-sen, syen seg Yitrusk d Iṛumaniyen, yuɣal d wegemmay-nneɣ.
Snat Tfeṛɛatin Timeqqranin
- Ɣer LɣarbAfiniqiAgrigiAtruskAlatiniIgemmayen Uruppiyen
- Ɣer CcerqAfiniqiAraminiAnabatiAɛrab
- DaɣenAraminiAɛebri
Seg ʾālep ɣer A
| Afiniqi | Agrigi | Alatini |
|---|---|---|
| ʾālep | Α | A |
| bēt | Β | B |
| dālet | Δ | D |
| mēm | Μ | M |
| ʿayin | Ο | O |
| rēš | Ρ | R |
Igrigen rran d isekkilen n uɛeqqa kra n yimesliyen ur nelli ara deg tutlayt-nsen : ʾālep tuɣal d alpha (A), ʿayin tuɣal d omicron (O).
Pour aller plus loinSources de cette page
12 références
Sources antiques
- Augustin, Epistolae ad Romanos inchoata expositio13
- Pline l'Ancien, Amezruy n TgamaXVIII, 22
- Salluste, Amennuɣ n Jugurtha17
- Diogène Laërce, Tudarin d Tussniwin n Yimusnawen Ibanen — imussnawen iqarṭaǧiyen (Clitomaque)
- Jamblique, Tudert n Pythagore — imussnawen iqarṭaǧiyen
- Anonyme, Abrid n Hannon
Travaux modernes
- Académie des inscriptions et belles-lettres, Corpus Inscriptionum Semiticarum, Paris, seg 1881
- Serge Lancel, Carthage, Fayard, 1992
- Gabriel Camps — yettwabder deg usebter (lmeɛna n punicus)
- Stéphane Gsell, Histoire ancienne de l'Afrique du Nord, Hachette, 1920
- M'hamed Hassine Fantar — yettwabder deg usebter (tudert n tpunikt d taɛrabt)
- Wikipédia, Carthage ; Civilisation carthaginoise — CC BY-SA 4.0, agbur yettwabedlen