Traduction en version bêta, en cours de relecture. Lire la version française

Lmuzayik n Dominus Julius, Asinag n Bardu
Lmuzayik n Dominus Julius (Bardu): tudert n tmazirt tameqqrant tafriqit, taweṛtit n tẓuriyin tipunikin
Afellaḥ · Qarṭaǧ

Azemz amgellu, send 146 uqbel Ɛisa

Magun Afellaḥ

« Baba n tfellaḥt » — akka i t-yessawal Kulumel, afellaḥ aṛumi.

Aqarṭaǧi, ahat yesɛa tamazirt tameqqrant, i gura s tpunikt akk tamusni n tfellaḥt n temdint-is. Ṛuma tḥuda Qarṭaǧ, maca tsuqel axeddim-is.

28

n yedlisen yuran s tpunikt

1

d yiwet n tsekla taqarṭaǧit i gettwasuqlen ɣer talatinit s lameṛ n Usqamu

20

n yedlisen deg tsuqilt tagrikit n Kasyus Diyunizyus

6

n yedlisen deg umeẓẓuy n Diyufan n Nise

146 uqbel Ɛisa

Acuɣeṛ i tt-suqel Ṛuma Magun

Seld aṭṭef n Qarṭaǧ, Usqamu aṛumi yefka idlisen n temdint i yimeqqranen ifriqiyen. Yeǧǧa-d ala yiwet n tsekla: 28 n yedlisen n Magun, i d-yesra tasuqilt-nsen ɣer talatinit.

Tawuri-agi tettwafka i tjmaɛt n yergazen yessnen tapunikt, yeṭṭef-itt-id Decimus Silanus. I Iṛumaniyen, win yesɛan tadamsa-s ɣef tmurt, tamusni-agi teqṛeb aṭas akken ad temmet akked temdint.

Ulac aɣbalu apunik, ulac tasuqilt talatinit i d-yewweḏ ar assa: Magun ulac-it illa ala seg wawalen n yimeskaren igrikiyen d yiṛumaniyen.

Ccahada n Plin

« Mi tettwaṭṭef Qarṭaǧ, Usqamu-nneɣ yefka idlisen-is i yigelliden imeẓẓyanen n Tafrikt; yefka lameṛ ala ad ttusuqlen ɛecrin d tmanya n yedlisen n Magun ɣer talatinit. »

Plin Amɣar, Amezruy n tɣawsiwin n ṭṭbiɛa, XVIII, 22
Azrar n usiweḍ

Seg Qarṭaǧ ɣer Ṛuma

Send 146
Magun yura 28 yedlisen-is s tpunikt. Azemz-is ur yettwassen ara s ṣṣeḥ: yettwasers tikwal ger useggas wis ṛebɛa d wis tlata uqbel Ɛisa, deg wagmuḍ n tfellaḥt taqarṭaǧit.
146 uqbel Ɛisa
Aɣelluy n Qarṭaǧ. Usqamu yefka lameṛ n tsuqilt ɣer talatinit, yettwafka i tjmaɛt yeṭṭef-itt-id Decimus Silanus.
88 uqbel Ɛisa
Kasyus Diyunizyus n Utika yesker-d tasuqilt tagrikit s 20 n yedlisen, yesseɣna-tt s yimeskaren igrikiyen.
Aqeṛn amenzu uqbel Ɛisa
Diyufan n Nise yekkes-d seg-s amezẓuy s 6 n yedlisen i ugellid Deyutarus n Galatya.
37 uqbel Ɛisa
Varrun, deg udlis-is Ɣef tfellaḥt, isers Magun ɣer tazwara n yimeskaren n lɛulama.
Aqeṛn amenzu seld Ɛisa
Kulumel akked Plin Amɣar bedren-t aṭas: Kulumel yessawal-as « baba n tfellaḥt ».

Ayen i d-gellan deg 28 n yedlisen

Adlis ummid ɣef tmazirt tameqqrant, yettwarna-d seg tkesritin i bedren yiṛumaniyen.

Timɣersin

Ddwali & uzemmur

Afran n wakal, udem n yiṭij, asers, tukksi: ssas n ssɛaya n tfellaḥt tapunikt.

Tibḥirin

Isekla n tfakiyin

Irmman, luz, tiniren: lɣres, aḥraz d ukles n tfakiyin.

Lmal

Izgaren, isirdan, tizizwa

Afran n lmal n lxedma, tasmegra, tirebbuɛt n tzizwa d ṣṣeḥḥa n lmal.

Anabaḏ

Tamazirt

Aseglem n lxedamen, tawuri n unabaḍ n tmazirt d llza n bab n tmazirt ɣef wakal-is.

Azemmur ɣer rrif n Testur
Azemmur, Testur (Tunes)
Tikesritin i d-yeqqimen

Kra n lewṣayat n Magun

Bab n tmazirt
« Win yuɣen tamurt, ilaq-as ad izenz axxam-is deg temdint, akken ur yesmenyaf ara yilluten n temdint ɣef wid n lexla. » Kulumel I, 1, 18 ; Plin XVIII, 35
Ddwali
Zzu tibḥirin n ddwali s wudem ɣer ugafa, akken ad tent-ḥadren seg ssxana n Tafrikt. Kulumel III, 12, 5
Azemmur
Ferreq azemmur s lebɛid gar yiwen akked wayeḏ: 75 iḍaren deg wakal yelhan, 45 deg wakal iẖuban neɣ anida testeqsa waḏu. Plin XVII, 93
Lpasum
Tarecfa n ccrab aẖelwi seg tẕurin iqquren ɣer yiṭij, i gettɛawad Kulumel awal ɣef wawal. Kulumel XII, 39
Izgaren
Fren izgaren ilemẓiyen, ddewciyen, iḍaren-nsen laẖluṭ, iqeṛwan ɣezzifen d uberkanen, lǧeb ameqqran. Kulumel VI, 1, 3
Ixxamen ipunikiyen n Kerkwan
Kerkwan, tamdint tapunikt n ẖali Bun, deg wul n tmura n tfellaḥt n Qarṭaǧ
Kulumel, Ɣef tfellaḥt (De re rustica)

« Magun aqarṭaǧi, baba n tfellaḥt. »

Kulumel, I, 1, 13
Tafellaḥt taqarṭaǧit →

Lwert

Tafellaḥt talatinit

Aɣbalu ameqqran

Varrun, Kulumel d Plin ssawalen-d seg Magun; seg-sen, tirrategin tipunikin kecment ɣer tfellaḥt taṛumit, sakin tagzirit.

Tafrikt taṛumit

Aɣrur n Ṛuma

Timura timeqqranin n Tafrikt taṛumit — yirden, zzit, ccrab — ssaẓalent tamusni i tewweḏ Qarṭaǧ ɣer tazwara-ines.

Asmekti

Isem yettwaselken

Qrib akk tirattal tipunikit ṣfant. Magun d yiwen seg kra n yimeskaren iqarṭaǧiyen i nessen isem-nsen d uẖric n uxeddim-nsen.

Pour aller plus loin

Sources de cette page

5 références

Sources antiques

  1. Kulumel, Ɣef tfellaḥt (De re rustica)I, 1, 13 ; I, 1, 18 ; III, 12, 5 ; VI, 1, 3 ; XII, 39 — tikesritin timeqqranin n Magun i d-yeqqimen
  2. Plin Amɣar, Amezruy n tɣawsiwin n ṭṭbiɛaXVII, 93 ; XVIII, 22 ; XVIII, 35 — tasuqilt yettwaseṭṭaren sɣur Usqamu
  3. Varrun, Ɣef tfellaḥt (Res rusticae) — Magun ɣer tazwara n yimeskaren n lɛulama

Travaux modernes

  1. Stéphane Gsell, Histoire ancienne de l'Afrique du Nord, Hachette, 1920 — adlis amagnu n tebdart n idlisen n usmel
  2. Serge Lancel, Carthage, Fayard, 1992 — adlis amagnu n tebdart n idlisen n usmel

Toute la bibliographie →Glossaire →

I tɣuri daɣen