Imperu kummerċjali
Kartaġni ma kinitx biss qawwa militari: il-ġid tagħha ġej minn network ta' skambji li kien jinfirex mill-Gżejjer Brittaniċi sal-Afrika tal-Punent, u mix-xtutu Atlantiċi sal-Levant.
abitant skont Strabone — l-istoriċi moderni jistmaw iktar bejn 200 000 u 400 000
libra fidda (≈ 100 kg) kuljum: il-bir ta' Baebelo, għal Annibale (Plinju)
loġġa għal vapuri tal-gwerra fil-port ċirkolari (Appjanu)
ktieb mit-trattat tal-agrikoltura ta' Magun
Il-pilastri tal-ekonomija
Kummerċ, art, minjieri u sengħa: l-erba' għejun tal-prosperità Kartaġiniża.
Kummerċ marittimu
Il-qalba tal-qawwa Kartaġiniża: ir-rotot tal-Mediterran tal-Punent.
- Kontroll tar-rotta Atlantika tal-landa
- Kontroll tal-mogħdijiet u l-passaġġi strateġiċi
- Punti kummerċjali mill-Marokk sal-Libja, fi Sqallija, Sardenja, il-Gżejjer Baleariċi u Spanja
- Skambji mal-Griegi, l-Etruski u l-ibliet Feniċi
Agrikoltura
L-artijiet fertili tat-Tuneżija tal-lum għamlu minn Kartaġni sedqa tal-Mediterran.
- Ċereali, żebbuġ, dwieli, siġar tal-frott
- Tekniki deskritti minn Magun
- Għelieqi kbar maħduma minn xogħol skjavi
- Esportazzjoni ta' nbid, żejt u qamħ
Minjieri
Il-minjieri ta' Spanja pprovdew il-metalli prezzjużi indispensabbli.
- Fidda minn Cartagena u mis-Sierra Morena
- Deheb u ram mill-Peniżola Iberika
- Landa mill-«Gżejjer Kassiteridi», fil-majjistral
- Iffinanzjar tal-gwerra kontra Ruma
Sengħa
Prodotti rinomati fid-dinja Mediterranja kollha.
- Vjola estratta mill-murex
- Bini ta' vapuri bis-serje
- Ħġieġ, fuħħar, xogħol tad-deheb
- Tessuti u twapet
Ir-rotot kummerċjali
| Direzzjoni | Destinazzjoni | Esportazzjonijiet | Importazzjonijiet |
|---|---|---|---|
| It-Tramuntana | Brittany, il-Gżejjer Brittaniċi u Gallja | Fuħħar, nbid, tessuti, ġojjellerija | Landa, ambra, ġlud |
| Il-Lvant | Feniċja u l-Lvant | Fidda, qamħ, żejt taż-żebbuġ | Inċens, ħwawar, avorju |
| In-Nofsinhar | L-Afrika tal-Punent u s-Sahara | Melħ, drapp, fuħħar, żibeġ tal-ħġieġ | Deheb, avorju, annimali eżotiċi |
| Il-Punent | Spanja u l-Atlantiku | Prodotti manifatturati, nbid | Fidda, ram, merċenarji, żwiemel |
Il-merkanzija li tħassar (drapp, injam, ikel) ħalliet ftit traċċi: dawn il-listi jgħaqqdu t-testi antiki mal-arkeoloġija.
Il-vjaġġi
Elissa minn Tiro għal Kartaġni, Annun tul l-Afrika, Ħimilkon lejn it-Tramuntana Atlantika: segwi r-rotot, imbagħad it-territorji.
Fruntieri approssimattivi skont is-sintesi storiċi (żoni ta' influwenza, mhux fruntieri moderni). Mappa ta' sfond: Natural Earth. Postijiet antiki: lokalizzazzjonijiet tas-soltu.
Il-vjaġġ ta' Annun
Sittin vapur tul il-kosta Atlantika tal-Afrika, biex jitwaqqfu punti kummerċjali, skont il-Periplu attribwit lilu.
Aqra →
Gadir, il-bieb tal-Atlantiku
Belt feniċja allejata ma' Kartaġni: minn hemm Ħimilkon telaq lejn it-tramuntana, fuq ir-rotta tal-landa.
Il-kummerċ silenzjuż
Lil hinn mill-Kolonni ta' Erkole, il-Kartaġiniżi kienu jħallu l-merkanzija tagħhom fuq ix-xatt u jerġgħu lura; in-nies tal-post kienu jkomplu jpoġġu d-deheb maġenbha. Dan kien jerġa' jsir sakemm jintlaħaq ftehim — mingħajr ma tingħad kelma waħda, u mingħajr qerq, jgħid Erodotu.
Sors: Erodotu, L-Istorji, IV, 196
Il-vjola u l-warxiet
Mislufa minn Tiro, il-kulur vjola kien jinkiseb mill-murex, gastropodu bil-qoxra li kienu jeħtieġu eluf minnu biex jinkisbu ftit grammi ta' kulur. F'Kerkouane, f'Cap Bon, kwantitajiet ta' qxur mifrux jindikaw il-warxiet; il-gżira ta' Djerba baqgħet magħrufa għal dan fiż-żmien Ruman.
Il-warxiet ta' Kartaġni kienu jipproduċu wkoll fuħħar, żibeġ u maskri tal-pejst tal-ħġieġ, ġojjellerija, armi u drapp. It-tarzni kienu jibnu bis-serje: kull biċċa kellha ittra tal-immuntar.
Żewġ portijiet f'wieħed
Tixtri, tbigħ, tesplora
Bħal Tiro qabilha, Kartaġni għexet mill-kummerċ tal-metalli u l-oġġetti prezzjużi.
« Il-Puniċi ivventaw il-kummerċ. »
Werrieta tal-Feniċi, il-Kartaġiniżi kienu meqjusa fl-Antikità bħala baħrin u neguzjanti tal-ogħla livell.
Plinju, L-Istorja Naturali, VII — ikkwotat minn F. Decret (1977)
Il-fażijiet tal-kummerċ
Dak li kien jasal Kartaġni
L-ewwel materja prima — fidda, ram, landa minn Spanja u l-Gżejjer Kassiteridi —, imbagħad oġġetti: vażetti Griegi u Etruski, li minnhom il-Mużew tal-Bardo għandu vetrini sħaħ, u amuletti Eġizzjani.
Dak li kienet tbigħ Kartaġni
Il-ħġieġ, speċjalità feniċja, ġojjellerija, fuħħar, drapp miżbugħ bil-vjola, inkrustazzjonijiet tal-avorju, tad-deheb jew tal-fidda. Id-drapp, għalkemm kien rinomat, kważi għeb kollu: biss il-kwantitajiet ta' qxur tal-murex u l-piżi tan-newl ibaqu xhieda tiegħu.
Karavani u esplorazzjoni
Il-kummerċ segwa wkoll rotot bil-karavani, aktar inċerti u perikolużi, li jispjegaw l-istabbilimenti fil-Libja u fin-Nofsinhar tat-Tuneżija. Il-vjaġġi ta' esplorazzjoni kellhom l-istess miri: minerali — landa, deheb tal-Magreb — u swieq ġodda.
Il-baħar li jitma
Sajd, immellaħ u zlazi tal-ħut: industrija li Ruma kompliet fuq skala kbira.
Il-garum
Zalza tal-ħut ħoxni, użata fit-tisjir u bħala kura. Kienu l-Feniċi-Puniċi li xerrdu l-użu tagħha fil-Mediterran; kienet tiġi prodotta fuq skala kbira f'installazzjonijiet misjuba f'diversi siti (Krings u Lipinski).
L-immellaħ
Ħut immellaħ, imballat f'amfori, kien jivvjaġġa flimkien ma' prodotti oħra tal-baħar fil-baċir Mediterranju kollu.
It-tonn
Il-muniti ta' Gadir, Cadiz tal-lum, iġorru tonn: sinjal tal-importanza ta' dan is-sajd fl-ekonomija tal-belt feniċja.
Il-murex
Misjud għall-vjola, jiġi akkumulat f'kwantitajiet ta' qxur mifrux ħdejn il-warxiet tat-tbajjigħ.
Il-produzzjoni u l-kummerċ tal-garum komplew fuq skala kbira taħt Ruma: il-fabbriki tal-immellaħ l-aktar ippreservati, bħal dik ta' Baelo Claudia ħdejn Cadiz, imorru lura għaż-żmien Ruman.
Munita u finanzi
Kartaġni ħadmet il-munita tard, iżda b'mod massiv, fuq kollox biex tħallas l-armati tagħha.
Kwart ta' shekel maħdum f'Spanja mill-Barkidi, is-seklu III QK.
Shekel tal-fidda: ras ta' Melqart u iljunfant tal-gwerra (il-British Museum).
Muniti biex titħallas il-gwerra
Is-sistema fiskali
Kartaġni għexet mid-dazji doganali fuq il-kummerċ, mit-tribut tat-territorji suġġetti — il-bdiewa Libjani kellhom jagħtu sa nofs il-ħsad tagħhom matul l-ewwel gwerra punika (Polibju) —, mill-minjieri ta' Spanja u mit-taxxi agrikoli. Biżżejjed biex jiġu ffinanzjati armati ta' merċenarji mingħajr ma tiġi mobilizzata ċ-ċittadinanza kollha.
L-agrikoltura mħarrġa
L-agronomu Kartaġiniż Magun kiteb trattat tal-agrikoltura f'28 ktieb. Wara l-waqgħa ta' Kartaġni, is-Senat Ruman ordna t-traduzzjoni tiegħu għal-Latin — unur li ma ngħatax lil ebda ktieb punik ieħor.
It-trattat ta' Magun
28 ktieb dwar il-ħamrija, id-dielja, iż-żebbuġ, it-trobbija tal-bhejjem u l-ġestjoni tal-għelieqi, iċċitati minn Varru, Columella u Plinju.
Iż-żejt taż-żebbuġ
Kartaġni pproduċiet u esportat b'mod massiv iż-żejt tagħha, rivali tal-produzzjoni Griega.
L-inbid
L-inbejjed Kartaġiniżi kienu rinomati, speċjalment il-passum, nbid tal-għeneb imnixxef, li Columella żamm ir-riċetta tiegħu minn Magun.
L-ilma
Ġibjuni, bjar u ġestjoni tal-ilma biex tinħadem art semi-niexfa.
Il-proprjetà Afrikana
Dan il-mużajk mill-żmien Ruman juri proprjetà kbira fir-reġjun ta' Kartaġni tul l-istaġuni: żebbuġ, għeneb, kaċċa. Il-proprjetajiet agrikoli kbar li ġew wara miż-żmien punik għamlu mill-Afrika l-maħżen tal-qamħ ta' Ruma.
L-agrikoltura Kartaġiniża
Kartaġni kontra Ruma
| Aspett | Kartaġni | Ruma |
|---|---|---|
| Bażi ekonomika | Kummerċ marittimu u agrikoltura | Konkwista militari u tributi |
| Armata | Merċenarji u allejati, uffiċjali Kartaġiniżi | Ċittadini-suldati (leġjunarji) |
| Marina | Superjorità navali storika | Flotta mibnija matul l-ewwel gwerra biex tikkompeti |
| Gvern | Oligarkija kummerċjali, żewġ suffeti eletti | Repubblika aristokratika, żewġ konsli |
| Munita | Deheb, fidda, bronż, elettrum | Bronż, imbagħad id-denarju tal-fidda (madwar il-211) |
| Ġid | Ġej mill-kummerċ | Ġej mill-konkwista |
Pour aller plus loinSources de cette page
12 références
Sources antiques
- Erodotu, L-IstorjiI, 166 ; IV, 196
- Polibju, L-IstorjiI, 72 ; III, 22–24
- Strabone, Il-ĠeografijaXVII, 3, 15
- Plinju ix-Xjuħ, L-Istorja NaturaliVII ; XXXIII, 97
- Appjanu, Libyca (Il-Ktieb Afrikan)96
- Columella, Dwar l-Agrikoltura (De re rustica)XII, 39 — riċetta tal-passum, skont Magun
- Varru, L-Ekonomija Rurali — jiċċita t-trattat ta' Magun
- Anonimu, Il-Periplu ta' Annun
Travaux modernes
- François Decret, Carthage ou l'empire de la mer, Seuil, 1977
- Véronique Krings (ed.), La civilisation phénicienne et punique, Brill, 1995
- Edward Lipinski (ed.), Dictionnaire de la civilisation phénicienne et punique, Brepols, 1992
- Wikipedia, Carthage ; Civilisation carthaginoise — CC BY-SA 4.0, kontenut riformulat