Il-gwerer puniċi
Tliet gwerer f'mija u tmintax-il sena: id-duwell bejn Kartaġni u Ruma għall-Mediterran. Il-kelma ġejja mil-Latin punicus, "Feniċju" — hekk kienet issejjaħ Ruma lill-Kartaġiniżi.
gwerer bejn Kartaġni u Ruma
sena bejn il-bidu tal-ewwel waħda (264) u l-waqgħa ta' Kartaġni (146)
sena ta' gwerra miftuħa fit-total (23 + 17 + 3)
talent tal-fidda imposti fuq Kartaġni fis-201, li jitħallsu fuq 50 sena
Qabel Ruma: il-Griegi ta' Sqallija
Għal aktar minn żewġ sekli, l-avversarju ta' Kartaġni ma kienx Ruma iżda l-bliet Griegi, speċjalment fi Sqallija. Ma' Ruma, ir-relazzjonijiet baqgħu għal żmien twil irregolati minn trattati.
Żewġ sekli ta' ġlieda għal Sqallija
It-trattati ma' Ruma
Dawn it-trattati ggarantew lil Kartaġni l-monopolju tal-kummerċ fl-Afrika ta' Fuq u lil Ruma s-sigurtà tal-Lazio. Ir-ritmu tagħhom dejjem aktar mgħaġġel ħafna drabi jinqara bħala sinjal ta' tensjoni dejjem tikber.
Agatokle fl-Afrika
Fis-310, Ħamilkar, bin Giskon, qed iżomm kważi Sqallija kollha u jassedja Sirakusa. Agatokle jkisser il-blokk, jinżel f'Ras it-Tajjeb u jaħraq il-vapuri tiegħu biex ineħħi lis-suldati tiegħu kull tama ta' rtirar (Djodoru, XX).
Għall-ewwel darba, armata għadwa taħrab it-territorju Afrikan ta' Kartaġni, u diversi suġġetti Libjani tagħha jaqilbu l-naħa. Kartaġni trid issejjaħ lura t-truppi tagħha minn Sqallija. Il-gwerra ddum tliet snin u tispiċċa bil-ħarba ta' Agatokle, li jabbanduna l-armata tiegħu (307).
Pirru fi Sqallija
Wara r-rebħiet kostużi tiegħu fuq Ruma fl-Italja, is-sultan tal-Epiru jgħaddi għal Sqallija fuq it-talba tal-Griegi. Jaħtaf Eriċe u kważi l-punent puniku kollu, iżda jieqaf quddiem Lilibeo, li l-flotta tiegħu ma tistax timblokka.
Jitlaq fis-276, filwaqt li jbassar, skont Plutarku, li qed iħalli Sqallija bħala kamp tal-battalja għar-Rumani u l-Kartaġiniżi. Tnax-il sena wara tfaqqa' l-ewwel gwerra punika.
Tliet gwerer
Gwerra għal Sqallija, gwerra għall-Mediterran, gwerra biex teqred Kartaġni.
L-ewwel gwerra punika
Il-ġlieda għal Sqallija
It-tieni gwerra punika
Il-gwerra ta' Annibale
It-tielet gwerra punika
L-assedju ta' Kartaġni
It-tliet gwerer imqabblin
| Aspett | 1 gwerra | 2 gwerra | 3 gwerra |
|---|---|---|---|
| Tul | 23 sena | 17-il sena | 3 snin |
| Posta | Sqallija | L-Ispanja, l-Italja, il-ħakma tal-Mediterran | Is-superstitenza ta' Kartaġni |
| Teatri | Sqallija, l-ibħra, l-Afrika (l-espedizzjoni ta' Regulus) | L-Ispanja, l-Italja, Sqallija, l-Afrika | Kartaġni u l-madwar tagħha |
| Mexxejja Kartaġiniżi | Annun, Aderbal, Ksantippu, Ħamilkar Barca | Annibale, Ħasdrubal u Magun Barca | Ħasdrubal il-Beotarku |
| Mexxejja Rumani | Dujlju, Regulus, Lutazju Katulu | Fabju Massimu, Marċellu, Scipio l-Afrikan | Scipio Emiljanu |
| Alleati | Ruma: il-Mamertini, imbagħad Ġeron ta' Sirakusa (mit-263) | Kartaġni: Galli, Capua, Sirakusa, Filippu V; Ruma: alleati Taljani, Masinissa (mit-206) | Ruma: Utika u n-Numidi; Kartaġni kważi waħedha |
| Riżultat | Kartaġni tevakwa Sqallija | Kartaġni titlef l-Ispanja, il-flotta u l-iljunfanti tagħha | Kartaġni meħuda; provinċja Rumana tal-Africa |
| Trattat | Is-sliem ta' Lutazju: 3,200 talent fuq 10 snin (+1,200 u s-Sardenja fis-237) | 10,000 talent fuq 50 sena, 10 trireemi | L-ebda: il-belt tinħaraq |
L-ewwel gwerra punika
Fis-264, il-Mamertini, merċenarji li kellhom f'idejhom Messina, sejħu lil Ruma kontra Sirakusa u Kartaġni. Ruma taqsam l-istrett: l-ewwel darba li l-leġjuni tagħha jitilqu l-Italja. Kartaġni dak iż-żmien kienet tiddomina l-punent ta' Sqallija u l-baħar.
Potenza terrestri, Ruma tikseb flotta billi tikkopja vapur puniku li ngaraġġa, u tinventa l-corvus, pont tal-assalt li jbiddel il-battalja navali f'ġlieda tal-infanterija. Wara 23 sena ta' gwerra fuq l-art u l-baħar, Kartaġni tiġi megluba fil-Gżejjer Eġadi u trid tevakwa Sqallija.
sena ta' gwerra
vapur tal-gwerra mitlufa minn Ruma (Polibju); madwar 500 minn Kartaġni
talent dovuti minn Kartaġni mal-paċi
Minn Messina sal-Eġadi
Il-Gwerra tal-Merċenarji
Meqruda mill-gwerra, Kartaġni ma tistax tħallas lill-madwar 20,000 merċenarju li rritornaw minn Sqallija. Iqumu taħt Spendju, Matos u Awtaritu; il-bliet Libjani, moħnuqa mit-taxxi, jingħaqdu magħhom, imbagħad Utika u Hippo. Kartaġni nnifisha tiġi assedjata.
Ħamilkar Barca jagħlaqhom fil-passaġġ imsejjaħ "is-Serrieq" (238), imbagħad jeqred lil Matos. Polibju jsejħilha gwerra "bla ħelsien". Flaubert għamilha x-xena ta' Salammbô (1862).
Fit-238–237, Ruma taħtaf is-Sardenja, imbagħad il-Korsika, u tibża' bil-gwerra lil Kartaġni eżawrita: titlob 1,200 talent iktar. Għal Polibju, din l-inġustizzja kienet waħda mill-kawżi tat-tieni gwerra.
It-tieni gwerra punika
L-akbar mit-tliet gwerer. Għal sittax-il sena, Annibale jiġġieled fl-Italja mingħajr ma qatt jitlef battalja miftuħa hemm.
Wara li tilfu Sqallija, il-Barcidi jibnu fl-Ispanja setgħa ġdida, għanja bil-minjieri tal-fidda tagħha. Fis-219, Annibale jaħtaf Sagontum; Ruma tiddikjara l-gwerra. Jaqsam il-Pirinej u l-Alpi, u jġib il-gwerra fl-Italja.
Ruma fl-aħħar tevita l-battalja (l-istrateġija ta' Fabju "it-Temporizzatur") u tolqot f'postijiet oħra: fl-Ispanja, imbagħad fl-Afrika. Scipio jinżel fl-204; Annibale, imsejjaħ lura, jintrebaħ f'Żama fis-202. Kartaġni tibqa' ħajja, iżda diżarmata.
Sagontum
Belt Iberika alleata ta' Ruma fin-nofsinhar tal-Ebro: l-assedju tagħha minn Annibale kien il-casus belli.
Trasimene
Fuq il-xatt tat-tramuntana tal-lag, l-armata Rumana tinqabad f'kolonna tal-marċ: l-akbar agħat tal-Antikità.
Fuq il-mappa
It-territorji ta' Kartaġni u Ruma minn 814 sa 146, imbagħad il-kampanja ta' Annibale, b'animazzjoni.
Fruntieri approssimattivi skont is-sintesi storiċi (żoni ta' influwenza, mhux fruntieri moderni). Mappa ta' sfond: Natural Earth. Postijiet antiki: lokalizzazzjonijiet tas-soltu.
Annibale Barca
Il-ħalfa, l-Alpi, Kanne, Żama, l-eżilju u l-mewt f'Libyssa.
It-tattiki
Kanne, it-Trebja, Żama: il-manuvri pass pass.
L-iljunfanti
Mill-iljunfanti tal-Afrika ta' Fuq sat-80 iljunfant ta' Żama.
It-trattat tal-paċi
Kartaġni terġa' tqum malajr: fis-191, toffri tħallas f'daqqa l-bqija kollha tal-indennizz. Ruma tirrifjuta — il-pagament annwali kien ukoll rabta ta' dipendenza.
It-tielet gwerra punika
Ħamsin sena wara Żama, Kartaġni spiċċat tħallas u kienet tipprospra. F'Ruma, Kattun ix-Xjuħ jagħlaq kull diskors tiegħu bi "Carthago delenda est": Kartaġni trid tinqered.
Il-melħ fuq ir-rovini?
Il-belt ġiet maħruqa u l-art tagħha misħuta, iżda l-ebda sors antik ma jsemmi l-melħ: din hija invenzjoni moderna. Il-lingwa u l-kultura puniċi baqgħu ħajjin, u Ruma waqqfet mill-ġdid Kartaġni seklu wara, taħt Ċesare u Awgustu; saret il-kapitali tal-Afrika Rumana.
Il-waqgħa ta' Kartaġni →Pour aller plus loinSources de cette page
10 références
Sources antiques
- Erodotu, StorjiI, 166 — il-battalja ta' Alalia
- Polibju, StorjiIII, 22; III, 24–26 — test tat-trattati bejn Ruma u Kartaġni; ukoll għall-ewwel gwerra u l-Gwerra tal-Merċenarji
- Filinu ta' Akragas — xogħol mitluf, magħruf permezz ta' Polibju (III, 26)
- Djodoru ta' Sqallija, Il-Librerija StorikaXX — Agatokle fl-Afrika; id-datazzjoni tat-trattat tal-348
- Livju, Storja Rumana — id-datazzjoni tat-trattat tal-348 u t-tiġdid tal-306
- Plutarku, Il-Ħajja ta' Pirru — it-tluq ta' Pirru minn Sqallija (276)
- Appjanu, Libyca — id-diżarm u l-assedju ta' Kartaġni (149–146)
- Kattun ix-Xjuħ — il-frażi "Carthago delenda est", mgħoddija mit-tradizzjoni
Travaux modernes
- Gustave Flaubert, Salammbô, 1862 — rumanz, imsemmi f'din il-paġna
- Wikipedia (bil-Franċiż), Carthage ; Civilisation carthaginoise — CC BY-SA 4.0, kontenut ifformulat mill-ġdid
Aqra wkoll
L-armata ta' Kartaġni
Il-Battaljun Sagru, il-kavallerija Numida, ix-xandiela u l-kwinkwiremi.
Ir-rikkezza li beżżgħet lil Ruma
Għaliex Kartaġni diżarmata iżda prospera kienet għadha thassib lis-Senat.
Kartaġni fuq il-mappa
Territorji, il-kampanja ta' Annibale, vjaġġi u alleanzi.