Il-Qbid ta' Kartaġni
Dak li għamlet Ruma, u dak li ppretendiet li għamlet: it-tielet gwerra punika, miż-żarmament tal-belt sal-ħruq ta' Byrsa.
ta' assedju, mill-149 sar-rebbiegħa tal-146 QK
armatura u 2 000 katapulta mogħtija lil Ruma qabel il-gwerra
u sitt iljieli ta' ġlied fit-toroq sa Byrsa
superstiti ħarġu minn Byrsa, mibjugħa bħala lsiera
« Carthago delenda est »
Lura minn ambaxxata fl-Afrika, milqut bil-prosperità mill-ġdid ta' Kartaġni, Katonu jagħlaq kull wieħed mid-diskorsi tiegħu fis-Senat b'din il-formula. Skont Plutarku, hemmhekk juri tin frisk miġbur minn Kartaġni tlett ijiem qabel: l-għadu huwa fil-medda ta' qlugħ. Scipio Nasica, bil-maqlub, jargumenta favur li l-belt tibqa' salva.
Qerda reali, mhux tħassir
Ruma ħarqet u żarmat lil Kartaġni, u qatlet jew skjavizzat lill-abitanti tagħha. Iżda r-rakkont ta' belt «imwittija mal-art» u ssterilizzata bil-melħ jappartjeni għal-leġġenda: l-iskavi jerġgħu jsibu l-belt punika taħt il-belt Rumana, u l-kultura punika baqgħet ħajja għal sekli.
Massinissa, l-ieħor responsabbli għall-waqgħa
Ruma tat id-daqqa finali, iżda kien is-sultan Numidu Massinissa li, għal ħamsin sena, kiel ftit ftit mit-territorju ta' Kartaġni u ta lil Ruma l-pretest tagħha.
Artijiet għonja, belt mixtieqa
Massinissa ried jibni saltna Numida kbira u sedentarja, b'bliet u artijiet tal-qamħ. Issa l-pjanuri fertili u l-postijiet tal-kummerċ l-aktar għonja tal-Afrika kienu ta' Kartaġni, li l-prosperità tagħha kienet baqgħet ħajja wara t-telfa. Kien jaf li bl-appoġġ ta' Ruma, kull annessjoni tibqa' mingħajr kastig.
Kartaġni ma kellhiex aktar l-aħjar difensur tagħha: wara li sar suffeta, Annibale kien irriforma l-Istat u rrestabilixxa l-finanzi, iżda l-għedewwa tiegħu kienu wissewh lil Ruma. Jeżilja ruħu fis-195 u jmut fis-183, qabel ħafna mill-aħħar gwerra.
Ruma użat lil Massinissa mingħajr ma riedet tħallilu Kartaġni. Bosta storiċi moderni jaħsbu li l-qerda tal-belt kellha l-għan ukoll li tipprevjeni lil saltna Numida qawwija żżejjed milli tieħu f'idejha l-kontroll: malli miet, is-saltna tiegħu nqasmet minnufih.
Id-difiżi ta' Kartaġni
Qabel l-assedju, hawn dak li Ruma kellha taħtaf: belt mibnija fuq peniżola, magħluqa min-naħa tal-art b'waħda mill-aktar fortifikazzjonijiet qawwija tad-dinja tal-qedem. Huma li jispjegaw kif belt imneżża mill-armi żammet għal kważi tliet snin.
- Linja tripla tal-istmu
- Sur tal-baħar (sempliċi)
- Byrsa, ċittadella
- Portijiet
- Angolu dgħajjef (Appjanu)
It-tliet swar tal-istmu
Tliet swar identiċi? Appjanu jikteb fit-tieni seklu WK skont Polybius, xhud tal-assedju. Ħafna storiċi moderni jaqrawha aktar bħala difiża fil-fond: foss, palazzata jew sur ta' quddiem, imbagħad is-sur il-kbir bit-torrijiet li kien jilqa' l-kwartieri u l-istalel.
34 km, ċifra li teħtieġ nuanzi
Iċ-ċifra ċċitata ta' spiss ġejja minn Livju (Periochae, 51): swar ta' 23 mil Ruman, jiġifieri madwar 34 km. Orosju jgħodd 22 (≈ 32,5 km); Strabone, min-naħa tiegħu, jagħti 360 stadju (≈ 65 km) għall-perimetru tal-peniżola kollha. Il-mogħdija sħiħa tas-swar qatt ma nstabet: wieħed jista' jitkellem fuq swar ta' xi tletin kilometru, li jinkludu s-subborg-ġnien ta' Megara.
Sur wieħed biss
Fejn il-baħar u l-irdumiet kienu jipproteġu l-belt, sur sempliċi kien biżżejjed (Appjanu). Punt dgħajjef: l-angolu baxx u nnegliġut fejn dan is-sur kien jingħaqad mal-lsien ta' art li jwassal għall-portijiet. Hemmhekk il-konslu Censorinus idaħħal il-bettijiet tiegħu fis-sena 149; il-ħsara tingħalaq parzjalment matul il-lejl u l-attakk jiġi mirġugħ lura.
Byrsa, l-aħħar fortizza
Fil-qalba tal-belt, l-għolja ta' Byrsa kellha s-swar tagħha stess, madwar it-tempju ta' Eshmun; Orosju jagħtiha ftit aktar minn żewġ mili ta' dawra (≈ 3 km). Fis-sena 146, hija l-aħħar bastjun tal-imdawrin.
Il-Cothon, difiża navali
Il-port doppju u l-kalel tiegħu għal 220 vapur huma deskritti fil-paġna tat-twaqqif. Matul l-assedju, isiru posta importanti: Scipio jsadd id-daħla tagħhom b'sedd, l-imdawrin jaqtgħu kanal ġdid.
Dak li sabu l-iskavi
Min-naħa tal-baħar, l-iskavi Ġermaniżi ta' Friedrich Rakob (il-kwartier ta' Magun, kampanja tal-UNESCO) żvelaw is-sur marittimu tal-ħames seklu QK u bieb li jinfetaħ fuq ix-xatt. Fuq l-istmu, il-Ġeneral Duval segwa fis-sena 1949 linja fortifikata ta' madwar 2,9 km, li jidentifikaha mas-sur ta' barra puniku.
Is-«sur ta' Teodosju»
Mhux is-swar kollha skavati f'Kartaġni huma puniċi. Madwar is-sena 425 WK, taħt Teodosju II, Kartaġni Rumana tingħata swar ġodda quddiem it-theddida Vandala; timijiet Kanadiżi skavawhom mis-sena 1976 'il quddiem. M'għandha xejn x'taqsam mas-swar tas-sena 146.
Dak li ġara
Il-Kronoloġija kollha →L-aħħar jiem
Polybius, ħabib u konsulent ta' Scipio, jassisti għall-waqgħa tal-belt. Appjanu ħa r-rakkont tiegħu.
L-għażla tan-nar
Kap tad-difiża, Ħasdrubal fl-aħħar jċedi, jittallab, f'riġlejn Scipio. Minn fuq it-tempju mikub bin-nar, martu, lebsa l-isbaħ ħwejjeġ tagħha, issaħħru għall-biża' tiegħu, toqtol iż-żewġt uliedhom u tinxteħet magħhom fin-nar.
«Jum jiġi meta tintemm Ilion il-qaddisa, u Priam, u l-poplu ta' Priam tal-lanza tajba.»
Quddiem il-belt mikuba bin-nar, Scipio Emilianu jibki u jikkwota dawn il-versi mill-Iljade. Lil Polybius li jistaqsih, jistqarr li jibża' li xi darba l-istess xorti tolqot lil Ruma.
Iċ-ċittadella, mill-aħħar taqbida sal-iskavi
Fuq quċċata tal-għolja leġġendarja ta' Didun kien hemm it-tempju ta' Eshmun, li għalih kien hemm aċċess minn sittin taraġ. Hemmhekk jintlagħbu l-aħħar sigħat ta' Kartaġni punika.
Taħt Awgustu, ir-Rumani jwittu l-quċċata biex jibnu fuqha l-forum tal-belt il-ġdida. It-terrapien jgħatti l-irdumiet — u jipproteġi, mingħajr ma jkun maħsub, kwartier ta' djar puniċi tat-tieni seklu, triqat u ċisterni inklużi, misjub mill-arkeologi Franċiżi mis-snin 1970 'il quddiem.
It-Twaqqif ta' Kartaġni →Mit Ruman / realtà
«Kartaġni ġiet imwittija mal-art»
Il-belt ġiet maħruqa u żarmata, iżda mhux imħassra: djar, triqat u ċisterni puniċi nstabu taħt is-saffi Rumani, ippreservati għal diversi metri 'l fuq.
«Tferra' l-melħ biex l-art tiġi sterilizzata»
L-ebda sors tal-qedem — la Polybius, la Appjanu, la Livju — ma jsemmi dan l-episodju. Jidher f'awturi moderni, fis-sekli 19 u 20. Barra minn hekk, il-melħ kien oġġett prezzjuż.
«Iċ-ċiviltà kartaġinija għabet»
Il-punika kienet għadha mitkellma fil-ħames seklu WK. Bliet tal-Afrika Rumana żammew is-suffeti, u l-kulti puniċi baqgħu ħajjin taħt ismijiet Rumani.
«Kartaġni qatt ma reġgħet inbniet»
Wara l-falliment ta' Caius Gracchus (122 QK), Ċesari jiddeċiedi t-twaqqif mill-ġdid, imwettaq taħt Awgustu: Kartaġni ssir il-kapitali tal-Afrika Rumana u waħda mill-akbar bliet tal-Imperu.
Il-provi arkeoloġiċi
Dak li jixhdu tassew l-iskavi, speċjalment dawk tal-kampanja tal-UNESCO «Biex Issalva lil Kartaġni» (1972–1995).
Twaqqif mill-ġdid fuq il-post
Colonia Iulia Concordia Carthago hija mibnija eżattament fuq is-sit puniku, għall-portijiet tiegħu u l-pożizzjoni tiegħu. Is-saħta tas-sena 146 ma damitx seklu.
Strutturi puniċi ppreservati
Ħitan, artijiet u ċisterni puniċi jidhru taħt is-saffi Rumani. F'Byrsa, saff oħxon ta' rmied minn ħruq jiddata preċiżament il-qbid tas-sena 146.
Il-mit tal-melħ
L-ebda awtur tal-qedem ma jsemmi melħ imferra' fuq Kartaġni: l-episodju huwa invenzjoni moderna, forsi mnebbħa minn rakkonti bibliċi jew medjevali.
Kontinwità kulturali
Inskrizzjonijiet neopuniċi, ismijiet ta' persuni, kulti: il-kultura punika tibqa' ħajja. Santu Wistin għadu jixhed l-użu tal-lingwa madwar is-sena 400 WK.
Il-port ċirkolari
Il-pjan tal-Cothon għadda minn ġol-sekli: ir-Rumani rranġaw mill-ġdid il-port militari puniku, li l-iskavi sabu l-kalel tiegħu għall-vapuri.
Xibka ġdida
Ir-Rumani jittraċċaw pjan ortogonali ġdid u jwittu l-quċċata ta' Byrsa — ħaġa li, b'mod paradossali, ippreservat il-kwartier puniku midfun taħt it-terrapien.
Kartaġni ma għabietx
Il-belt tas-sena 146 tassew inħarqet: l-iskavi ta' Byrsa u tal-kwartier puniku jsibu s-saff tan-nar, id-djar li waqgħu, il-balal tal-xlief u l-isferi tal-katapulti. Iżda ċiviltà ma tinżammx f'belt waħda. Il-lingwa, il-kulti, l-istituzzjonijiet u l-bliet puniċi komplew jgħixu għal sekli, u Kartaġni nnifisha reġgħet inbniet fuq l-istess sit.
Il-lingwa punika
Mitkellma sal-ħames seklu WK, kważi sitt sekli wara l-qbid ta' Kartaġni. Santu Wistin, imwieled f'Thagaste, jixhed dan u jikkwota kliem puniku.
Inskrizzjonijiet neopuniċi
Għadhom jinkitbu inskrizzjonijiet bil-punika, b'kitba msejħa neopunika, sal-ewwel u t-tieni seklu, imbagħad il-punika b'ittri Latini sar-raba' seklu.
Il-lingwa tas-slaten
Is-slaten Numidi, Massinissa inkluż, jaħkmu u jsarrfu munita bil-punika. F'Dougga, l-inskrizzjonijiet uffiċjali huma bilingwi, Libika u Punika.
Istituzzjonijiet li jibqgħu
Taħt Ruma, bliet tal-Afrika bħal Leptis Magna jew Mactar għadhom jeleġġu suffeti, il-maġistrati tat-tradizzjoni kartaġinija, sal-ewwel u t-tieni seklu.
L-allat ibdlu isimhom
Baal Hammon huwa venerat bħala Saturnu Afrikan u Tanit bħala Caelestis, fl-istess santwarji u b'isteli miret mill-mudell puniku.
Il-bliet puniċi jibqgħu
Utika, Hadrumetum (Sousse), Leptis jew Kerkouane… bosta bliet puniċi jaqsmu l-gwerra; xi wħud, allejati ta' Ruma fis-sena 149, iżommu l-istatus tagħhom ta' bliet ħielsa.
Kartaġni terġa' titwieled
Deċiża minn Ċesari, il-kolonja titwaqqaf taħt Awgustu fuq l-istess sit. Issir il-kapitali tal-Afrika prokonsulari u waħda mill-akbar bliet tal-Imperu.
Isem u patrimonju
L-isem Africa, imbagħad Ifriqiya, ġej mit-territorju ta' Kartaġni. Is-sit arkeoloġiku huwa miktub fil-patrimonju dinji tal-UNESCO.
Kartaġni llum
Mappa animata →
Pour aller plus loinSources de cette page
12 références
Sources antiques
- Polybius, L-IstorijiI, 73 — xhud tal-assedju ma' ġenb Scipio Emilianu; sors ta' Appjanu
- Appjanu ta' Alessandrija, Libyca (Il-Ktieb Afrikan)95 — swar tal-istmu, assedju u waqgħa ta' Byrsa
- Livju, L-Istorja ta' Ruma — intrużjonijiet ta' Massinissa (193, 174–172 QK)
- Livju, Periochae51 — tul tas-swar (23 mil)
- Plutarku, Il-Ħajja ta' Katonu l-Qadim — it-tin ta' Kartaġni
- Orosju, L-Istoriji kontra l-Pagani — swar tal-belt u ta' Byrsa
- Strabone, Il-Ġeografija (ktieb XVII) — perimetru tal-peniżola
- Omeru, L-IljadeVI, 448–449 — versi ċċitati minn Scipio Emilianu quddiem il-belt mikuba bin-nar
- Santu Wistin — xhud tal-użu tal-punika madwar is-sena 400 WK
Travaux modernes
- Abdelmajid Ennabli, Pour sauver Carthage : exploration et conservation de la cité punique, romaine et byzantine, Unesco/INAA, 1992 — dwar il-kampanja tal-UNESCO «Biex Issalva lil Kartaġni»
- Friedrich Rakob — skavi Ġermaniżi tal-kwartier ta' Magun, iċċitat f'din il-paġna
- Il-Ġeneral Duval — linja fortifikata tal-istmu (1949), iċċitat f'din il-paġna