Kartaġni

Traduction en version bêta, en cours de relecture. Lire la version française

Kartaġni · Istituzzjonijiet

Il-Politika u s-Soċjetà f'Kartaġni

La sultan u lanqas tirann: repubblika ta' negozjanti, admirata minn Aristotli, fejn is-setgħa kienet maqsuma bejn żewġ maġistrati eletti, Senat u assemblea tal-poplu.

Fdalijiet tal-kwartier puniku fuq l-għolja ta' Byrsa, Kartaġni
Il-kwartier puniku ta' Byrsa, mibni fil-bidu tat-2 seklu QK
2

suffeti eletti għal sena — is-«slaten» tal-awturi Griegi u Latini

104

imħallfin fil-qorti tal-kontroll skont Aristotli («il-Mija» għand Ġustinu)

1 sena

mandat għal dawn l-imħallfin wara r-riforma ta' Annibale fis-196 QK — qabel kien għal ħajja (Tit Livju)

0

tirann, u ebda rewwixta notevoli fl-istorja tal-belt, skont Aristotli

Min kien jiggverna Kartaġni?

Reġim li l-Antiki sejħulu «mħallat»: ftit saltna, ħafna aristokrazija, parti minn demokrazija.

Skema tal-istituzzjonijiet ta' Kartaġni u r-relazzjonijiet ta' bejniethomelezzjoni? (dibattut)jeleġġijirreferi jekk ma jaqbilxjippresjedujagħtu kontjipprovdi l-imħallfinjiġu ġudikati mar-ritornjaħtruAssemblea tal-popluċittadini ħielsa · agora2 suffetimaġistrati eletti għal senaSenatKunsill tal-AnzjaniĠeneralieletti separatamentPentarkijikummissjonijiet ta' ħamsaIl-Mija u Erbgħaqorti tal-kontroll
  1. Assemblea tal-popluelezzjoni? (dibattut) 2 suffeti
  2. Assemblea tal-poplujeleġġi Ġenerali
  3. Senatjirreferi jekk ma jaqbilx Assemblea tal-poplu
  4. 2 suffetijippresjedu Senat
  5. Ġeneralijagħtu kont Senat
  6. Senatjipprovdi l-imħallfin Il-Mija u Erbgħa
  7. Ġeneralijiġu ġudikati mar-ritorn Il-Mija u Erbgħa
  8. Pentarkijijaħtru Il-Mija u Erbgħa

Linja mponta: relazzjoni mhux ċerta. L-iskema tirrikostruwixxi stat tardiv (4–3 seklu QK) minn sorsi skarsi u fil-biċċa l-kbira Griegi.

Eżekuttiv u ġustizzja

Is-suffeti

Mill-kelma Feniċja shofet, «imħallef». Żewġ maġistrati eletti kull sena, li l-Griegi u r-Rumani kienu jsejħulhom «slaten» għan-nuqqas ta' kelma ekwivalenti. Kienu jippresjedu s-Senat, jagħtu l-ġustizzja u jamministraw il-belt, iżda ma kinux jikkmandaw l-armati. Ma nafux min kien jeleġġihom: in-nobbli jew il-poplu.

Sznycer; Senèka, Dwar it-Trankwillità, IV, 5

Qalba oligarkika

Is-Senat

It-testi jsemmu l-«Anzjani ta' Kartaġni» (gerontes, seniores). Miġbud mill-familji l-kbar, probabbilment kellu diversi mijiet ta' membri. Gwerra, paċi, diplomazija: huwa kien jiddeċiedi dwar il-kwistjonijiet il-kbar, u l-ġenerali kienu jiġu jagħtuh kont.

Sznycer; Tit Livju

Kontroll

Il-Mija u Erbgħa

Kunsill żgħir li Aristotli biss isemmieh b'dan l-isem («il-Mija u Erbgħa» jew «il-Mija»). Skont Ġustinu, mitt imħallef magħżula mis-Senat kienu jeżaminaw l-imġiba tal-ġenerali meta jirritornaw. Maħtura għal ħajja sa ma saret ir-riforma ta' Annibale.

Aristotli, Il-Politika, II, 11; Ġustinu, XIX, 2

Ftit magħrufa

Il-pentarkiji

Kummissjonijiet ta' ħames membri, imsemmija minn Aristotli biss. Kienu jirreklutaw lilhom infushom, jittrattaw kwistjonijiet importanti u jaħtru l-membri tal-Mija u Erbgħa. Il-mod eżatt kif kienu jaħdmu jibqa' mhux ċar.

Aristotli, Il-Politika, II, 11

Element demokratiku

L-assemblea tal-poplu

L-irġiel ħielsa, miġburin fl-agora skont Diodoru. Meta s-suffeti u s-Senat ma kinux jaqblu, il-kwistjoni kienet tgħaddi għandha, u kulħadd seta' mbagħad jopponi l-proposti (Aristotli). Polibju jistma li kienet ħadet is-sopravent fi żmien il-gwerer puniċi.

Aristotli; Diodoru, XX, 9; Polibju, VI, 51

Barra mis-suffetat

Il-ġenerali

Il-kmand militari kien separat mill-maġistraturi ċivili. Il-kapijiet tal-armata, magħżula mill-familji l-kbar, kienu eletti separatament, probabbilment mill-assemblea. Responsabbli quddiem is-Senat, setgħu jiġu ġudikati mill-Mija u Erbgħa wara kampanja.

Sznycer; Ġustinu, XIX, 2

Aristotli, Il-Politika, II, 11

Kostituzzjoni meħuda bħala mudell

«Kartaġni hija meqjusa li hija mmexxija tajjeb […]. Prova ta' kostituzzjoni ben organizzata: il-poplu jibqa' marbut mar-reġim, u ma dehret qatt la rewwixta li tixraqlha dan l-isem, u lanqas tirann.»

Aristotli, Il-Politika, II, 11 (madwar is-sena 330 QK) — traduzzjoni libera

Aristotli jikklassifika lil Kartaġni, l-unika belt mhux Griega, flimkien ma' Sparta u Kreta fost il-kostituzzjonijiet l-aktar b'suċċess: reġim «mħallat» li jgħaqqad is-saltna (is-suffeti), l-aristokrazija (is-Senat) u d-demokrazija (l-assemblea). Polibju wkoll isemmi r-reputazzjoni eċċellenti ta' dawn l-istituzzjonijiet (VI, 43).

Stampa ta' mument, mhux mudell fiss: il-valur ta' dan it-test ilu diskuss minn żmien Stéphane Gsell, u llum l-istoriċi jaċċettaw li dawn l-istituzzjonijiet evolvew matul is-sekli (Sznycer).

Ir-riżervi tal-filosfu

Wisq importanza mogħtija lir-rikkezza

  • Il-maġistrati jintgħażlu għall-ġid tagħhom daqs kemm għall-mertu tagħhom: tendenza lejn l-oligarkija.
  • L-ogħla karigi jinxtraw — u min ħallas għalihom imbagħad ifittex li jistagħna.
  • Persuna waħda tista' żżomm diversi karigi f'daqqa.
  • Il-paċi ċivili tiddependi fuq il-prosperità: Kartaġni regolarment tibgħat parti mill-poplu tagħha biex jagħmlu l-fortuna fil-bliet li tikkontrolla.

Mitejn sena wara, Polibju jqis li l-kostituzzjoni Kartaġiniża kienet f'deklin: fi żmien Annibale, il-poplu kien ħa s-sopravent, filwaqt li f'Ruma s-Senat kien għadu jiggverna (VI, 51). Josserva wkoll li f'Kartaġni l-karigi kienu jinxtraw bil-miftuħ, filwaqt li f'Ruma x-xiri tal-voti kien ikkastigat bil-mewt (VI, 56).

Mit-8 seklu QK sal-epoka Rumana

Istituzzjonijiet li evolvew

L-oriġini
L-ebda sultan attestat. Didun kienet ta' demm rjali, iżda l-leġġenda qatt ma ssejħilha reġina. Is-«slaten» tat-testi Griegi u Latini huma kważi ċertament is-suffeti. It-teżi ta' monarkija Kartaġiniża, difiża minn K. J. Beloch u mbagħad minn G. Charles-Picard, illum hija miċħuda mill-biċċa l-kbira tal-istoriċi; anke f'Tiru, is-slaten ma kellhomx setgħa assoluta (Sznycer).
6–5 seklu QK
Iż-żmien tal-Magonidi. Għal diversi ġenerazzjonijiet, id-dixxendenti ta' ċertu Magun ipprovdew lill-belt il-kapijiet tal-gwerra tagħha (Ġustinu, XVIII–XIX). Predominanza familjari aktar milli saltna; wieħed minnhom, Ħamilkar, kien megħlub f'Himera fl-480 QK.
5 seklu QK
Kontropiż. Biex familja ta' ġenerali ma tibqax thedded il-libertà, inħolqot qorti ta' mitt imħallef magħżula minn fost is-senaturi: il-ġenerali kellhom jagħtuha kont mar-ritorn tagħhom (Ġustinu, XIX, 2). Probabbilment din hija l-prekursur tal-Mija u Erbgħa ta' Aristotli.
4 seklu QK
Il-kostituzzjoni «mħallta». Dan huwa l-istat li jiddeskrivi Aristotli. It-tentattivi ta' setgħa personali fallew: fis-sena 308 QK, matul l-invażjoni ta' Agatokle, il-ġeneral Bomilkar ipprova kolp ta' stat ġewwa l-belt; ġie megħlub u mitfugħ għall-mewt (Diodoru, XX, 44).
3 seklu QK
Annun il-Kbir kontra l-Barcidi. Żewġ politiki kienu jopponu ruħhom: Annun, kelliem tas-sidien il-kbar tal-art, jappoġġja l-interjur Afrikan u jiġġieled il-gwerer tal-Barcidi; dawn tal-aħħar jistrieħu fuq Spanja u fuq il-favur tal-poplu (Polibju). L-idea li l-Barcidi xtaqu monarkija fuq l-istil Ellenistiku hija miċħuda minn M. Sznycer.
196
Annibale suffeta. Wara Zama, Annibale ġie elett suffeta. Ġiegħel jċedi maġistrat tal-finanzi li kien qed jikkontestah, għadda liġi li l-imħallfin tal-Mija u Erbgħa, li sa dak iż-żmien kienu maħtura għal ħajja, jiġu eletti għal sena waħda mingħajr ma jkunu jistgħu jerġgħu jiġu eletti s-sena ta' wara, u mbagħad traċċa l-abbużi: il-kumpens dovut lil Ruma seta' jitħallas mingħajr taxxa ġdida (Tit Livju, XXXIII, 46-47). Imxli lil Ruma mill-adversarji tiegħu, intbagħat fl-eżilju fis-195 QK.
Wara l-146 QK
Suffeti taħt Ruma. Kartaġni għabet, iżda l-istituzzjonijiet tagħha baqgħu: bliet tal-Afrika Rumana baqgħu jeleġġu suffeti sat-2 seklu WK, xi drabi tlieta minflok tnejn — kontribuzzjoni Berbera skont xi speċjalisti (Lipinski).
Annibale, mill-kamp tal-battalja sas-suffetat →

Soċjetà ferm ġerarkika

Fuq nett, aristokrazija ta' oriġini Tirjana; taħtha, popolazzjoni li s-sorsi kważi dejjem iħalluha fid-dell.

Fuq nett

L-aristokrazija

Dixxendenti tal-kolonisti ta' Tiru, dawn il-familji l-kbar kellhom f'idejhom l-ekonomija, il-politika u l-kulti. Fil-bidu kienu sidien ta' bastimenti, imbagħad saru sidien kbar tal-art, monopolizzaw il-maġistraturi u għammru f'residenzi rikki, f'Cap Bon jew fis-subborg ta' Megara (Bessis).

It-tempji

Il-qassisin

Ġejjin mill-aristokrazija, kienu jiffurmaw korp organizzat ħafna. It-tempji, foyers ta' ħajja intellettwali, żammew ħajja l-lingwa u l-kultura Feniċja matul sekli sħaħ, anke taħt il-ħakma Rumana. Stele mit-tofet (3 seklu QK, Mużew tal-Bardo) turi qassis b'libsa tal-kittien, ras imqaxxra taħt kofja.

Il-maġġoranza

In-nies tal-belt

Artiġjani u negozjanti, f'numru mhux magħruf; irġiel ħielsa u lsiera, dawn tal-aħħar proprjetà ta' individwu jew tal-istat; u barranin li ġew minn madwar il-Mediterran kollu (Dridi). It-testi antiki kważi qatt ma jagħtuhom il-kelma.

Stele punika li ġġorr is-sinjal ta' Tanit
Stele bis-sinjal ta' Tanit — Mużew tal-Louvre
X'jgħidu l-istele

In-nisa, bejn awtonomija u alleanzi

Didun, Sofonisba, il-mara ta' Ħasdrubal li għażlet il-mewt fis-sena 146 QK: ftit figuri notevoli, iżda ftit sorsi. Is-soċjetà kienet patrijarkali, u madankollu ħalliet lin-nisa awtonomija reali: xi stele tat-tofet ġew iddedikati minn nisa f'isimhom stess, diversi xogħlijiet jidhru li kienu miftuħa għalihom, u s-saċerdozju ma kienx magħluq għalihom (Dridi).

Iż-żwieġ baqa' strument politiku. Sofonisba, bint il-ġeneral Ħasdrubal bin Giskon, iżżewġet lis-sultan Numida Sifax biex issiġilla alleanza, u mbagħad lil Masinissa. Ma nafux jekk il-poligamija kinitx ipprattikata.

Sofonisba
It-territorju Afrikan

Il-Libji: dominati, iżda indispensabbli

Il-popolazzjonijiet nattivi huma l-anqas magħrufa. Il-kummerċ tal-bidu nbidel f'dominazzjoni: matul l-ewwel gwerra punika, Kartaġni kienet tieħu nofs il-ħsad tal-kampanja (Polibju, I, 72), u r-rewwixti baqgħu jseħħu waħda wara l-oħra — fis-sena 240 QK, il-Libji ngħaqdu bl-eluf mal-gwerra tal-Merċenarji.

Ir-rabtiet kienu madankollu mill-qrib: nobbli Puniċi żżewġu prinċipessi Libjani (Bessis), xi oqbra jgħaqqdu r-rit Feniċju mar-rit Afrikan, u l-komunitajiet Puniċi kienu kosmopoliti sa mill-bidu. Fit-2 seklu QK, l-intrużjonijiet Numidi ta' Masinissa kkontribwew għall-waqgħa tal-belt.

Kartaġni l-Afrikana →
Pour aller plus loin

Sources de cette page

14 références

Sources antiques

  1. Aristotli, Il-PolitikaII, 11
  2. Polibju, L-IstejjerI, 72; VI, 43; VI, 51; VI, 56
  3. Diodoru Sikulu, Il-Librerija StorikaXX, 9; XX, 44
  4. Ġustinu, Kompendju tal-Istejjer Filippiċi ta' Trogu PompejuXVIII–XIX; XIX, 2
  5. Tit Livju, L-Istorja RumanaXXXIII, 46–47
  6. Senèka, Dwar it-Trankwillità tal-IspirtuIV, 5

Travaux modernes

  1. Maurice Sznycer, Carthage et la civilisation punique, PUF, 1978
  2. Sophie Bessis, Histoire de la Tunisie : de Carthage à nos jours, Tallandier, 2019
  3. Hédi Dridi, Carthage et le monde punique, Les Belles Lettres, 2006
  4. Edward Lipinski (editur), Dictionnaire de la civilisation phénicienne et punique, Brepols, 1992
  5. Stéphane Gsell, Histoire ancienne de l'Afrique du Nord, Hachette, 1920
  6. Karl Julius Beloch — imsemmi fil-paġna (it-teżi ta' monarkija Kartaġiniża)
  7. Gilbert Charles-Picard — imsemmi fil-paġna (it-teżi ta' monarkija Kartaġiniża)
  8. Wikipedija, Carthage ; Civilisation carthaginoise — CC BY-SA 4.0, kontenut riformulat

Toute la bibliographie →Glossaire →

Aqra wkoll

Bijografija

Annibale

L-istratega ta' Kanne kien ukoll suffeta riformatur, imkeċċi mill-oligarkija.

Ekonomija

Wisq rikka għal Ruma

Għaliex il-prosperità ta' Kartaġni, ħafna aktar mill-armi tagħha, obsessjonat lil Ruma.

Kummerċ

L-ekonomija Kartaġiniża

Portijiet, rotot tal-metalli, agrikoltura: il-bażijiet tal-ġid tal-aristokrazija.