It-Twaqqif ta' Kartaġni
Twelid ta' superpotenza Mediterranja: prinċipessa fl-eżilju, ġilda ta' gendus, għolja quddiem il-baħar.
Sena tat-twaqqif skont it-tradizzjoni (QK)
Abitanti fl-aqwa tagħha skont Strabun — ċifra probabilment eżaġerata
Ta' swar, skont l-awturi antiki
Vapuri tal-gwerra moħbija fil-port ċirkolari
Sulari tad-djar fuq l-irdum ta' Byrsa, skont Appjanu
Iljunfanti mdaħħla fis-swar
Elissa, prinċipessa ta' Tirus
Didun (Elissa) kienet prinċipessa feniċja ta' Tirus, fil-Libanu tal-lum. Ħuha Pigmaljun, sultan ta' Tirus, qatel lil żewġha Sikew — qassis rikk tat-tempju ta' Melqart, l-Erkole feniċju — biex jaħtaf it-teżori tiegħu. Il-fantażma ta' żewġha wissietha fil-ħolma.
Hija ħarbet bil-baħar ma' grupp ta' fidili u l-għana ta' Sikew. Waqt waqfa f'Ċipru, 80 mara żagħżugħa ngħaqdu mal-espedizzjoni; waslet max-xtut tat-Tuneżija tal-lum madwar l-814 QK.
Hemm, hija nnegozjat mas-sultan libiku (berber) Jarbas biex tikseb art: tul daqs kemm tista' tgħatti ġilda ta' gendus waħda — talba li tidher modesta. Skont il-leġġenda, mgħaġġla iktar tard biex tiżżewweġ lil Jarbas, hija ppreferiet tinxteħet f'nar.
Ir-rakkont jiġilna minn awturi Griegi u Latini — Timeju, Ġustinu (kompendju ta' Trogus Pompeius), Virġilju. Il-laqgħa ma' Enea hija invenzjoni poetika tal-Enejde: id-dati ma jaqblux.
L-istorja miktuba mir-rebbieħ →L-istratagemma tal-ġilda tal-gendus
Kif Didun waqqfet Kartaġni bil-qerq.
It-talba
Didun titlob lil Jarbas art daqs kemm hi ġilda ta' gendus. Is-sultan, billi jiġġudika t-talba riżibbli, jaċċetta.
Il-qerq
Hija tagħmel biex il-ġilda tinqata' f'ħbula rqaq ħafna, u tiffurma kurdun tal-ġilda twil ħafna.
It-twaqqif
B'dawn il-ħbula, hija ddawwar l-għolja kollha ta' Byrsa — mill-Grieg “byrsa”, il-ġilda. Hemm hija twaqqaf Qart Hadasht, il-“Belt Ġdida”.
It-tkabbir
Minn din l-għolja, Kartaġni ssir waħda mill-akbar bliet tad-dinja antika, b'port tal-gwerra ta' 220 vapur.
X'jgħidu l-iskavi
Qart Hadasht, il-“Belt Ġdida”
Bil-Feniċju, qart ifisser “belt” u hadasht “ġdida”: Tirus ġdida fl-Afrika. Il-Griegi għamluh Karkedon, ir-Rumani Carthago — u l-isem jgħix għadu fit-Tuneżija. Carthago Nova, fi Spanja, ġabet l-istess isem ta' Qart Hadasht.
Qabel Kartaġni: ix-xibka feniċja tal-Punent
Għall-Feniċi, l-Afrika ta' Fuq kienet fil-bidu waqfa fuq ir-rotta tal-metalli ta' Spanja. Kartaġni tingħaqad ma' xibka diġà antika.
Utika
Għal Plinju l-Anzjan (Storja Naturali, XVI, 216), l-ewwel twaqqif feniċju tal-Afrika, kważi tliet sekli qabel Kartaġni. Hija data tradizzjonali: l-eqdem fdalijiet misjuba huma ċarament iktar riċenti.
Lixus
Lil hinn mill-Għadira ta' Ġibraltar, ħdejn l-attwali Larache. Plinju (XIX, 63) jgħoddha fost l-eqdem stabbilimenti feniċi; iktar tard tgħaddi fl-orbita ta' Kartaġni.
Gades (Gadir)
L-attwali Cadiz, fuq gżira. Velleius Paterculus (I, 2, 3) iqiegħed it-twaqqif tagħha mit-Tirjani ftit wara l-gwerra ta' Trojja. Hija tiftaħ l-aċċess għall-fidda u l-landa tal-Peniżola Iberika.
Konfederazzjoni iktar milli imperu
Meta Tirus tiddikjana, Kartaġni teħu t-tmexxija tal-kolonji feniċi tal-Punent u tieħu ħsieb id-difiża komuni u l-politika barranija. Sabatino Moscati kien jara f'din l-istruttura maħlula waħda mill-kawżi tat-telfa finali tagħha.
Art diġà popolata
Il-Feniċi ma jersqux lejn art vojta. L-Afrika ta' Fuq hija popolata minn Libjani, li t-testi Eġizzjani jsejħu Lebou sa mit-tmiem tat-tieni millennju QK. Għal Gabriel Camps, dawn huma l-antenati tal-Berberi; ma jiffurmawx poplu magħqud iżda mużajk ta' tribujiet.
L-istabbiliment jiġi nnegozjat. Fil-leġġenda, Elissa tikseb l-art tagħha mingħand is-sultan libiku Jarbas; skont Ġustinu (XVIII, 5), Kartaġni mbagħad tħallas lill-Afrikani kera annwali għall-art tal-belt. Hija teħles minnha biss fil-ħames seklu QK, meta l-Magonidi jissuġġettaw l-art ta' wara bl-armi (Ġustinu, XIX, 1-2).
Ir-relazzjoni mbagħad tinqaleb: il-Libjani tar-rħula jsiru suġġetti marbuta bi tribut tqil, fil-qamħ fuq kollox (Polybju, I, 71-72). Ir-rewwixti tagħhom jimmarkaw l-istorja tal-belt, sal-Gwerra tal-Merċenarji (241–238).
Għal żmien twil ħaseb li t-telfa ta' Himera (480) kienet ġagħlet lil Kartaġni ddur lejn l-Afrika (Decret). Xi storiċi jaraw iktar estensjoni progressiva, meħtieġa biex tgħajjex popolazzjoni li qed tikber.
L-alleanzi matrimonjali bejn l-aristokrazija punika u familji prinċipeski Afrikani huma komuni — Ħamilkar Barca jwiegħed lil bintu lill-prinċep Numida Naravas (Polybju, I, 78) — mingħajr ma l-istat kartaġiniż jitlef il-karattru feniċju tiegħu.
Feniċi tal-Afrika
Mit-taħlita tal-kolonisti u l-Libjani titwieled popolazzjoni li l-Griegi jsejħu “Libjofeniċi”. L-awturi antiki ma jaqblux la fuq l-istatus tagħhom u lanqas fuq it-territorju tagħhom, probabilment fin-nofsinhar ta' Kartaġni. Jservu ta' pontijiet bejn il-kultura punika u d-dinja berbera.
Sit ideali, belt ippjanata
Belt ta' ħafna popli
Kolonisti feniċi, Libjani, Griegi, Iberi u nies minn kullimkien fl-ispazju puniku jiltaqgħu f'Kartaġni, u ż-żwiġijiet imħallta huma frekwenti hemmhekk.
Mill-ewwel żminijiet tal-kolonizzazzjoni, l-arkeoloġija turi komunitajiet imħallta: minn din it-taħlita titwieled ċiviltà oriġinali.
Il-belt ta' Kartaġni
Metropoli fuq quċċata ta' żmienha.
Djar b'sulari
Skont Appjanu, tliet toroq minsuġa bi djar ta' sitt sulari kienu jitilgħu mill-agora lejn Byrsa. L-iskavi sabu toroq ippjanati, ċisterni, swieqi u biered għall-ilma użat, u djar mogħnija b'kmamar tal-banju.
Il-port doppju
Port kummerċjali rettangolari u port militari ċirkolari, il-Cothon, kapaċi jilqa' 220 vapur tal-gwerra f'kalel individwali.
Tempji u tofet
It-tempju ta' Eshmun kien jiżjen l-għolja ta' Byrsa. Ħdejn il-portijiet, it-tofet ta' Salammbò, santwarju fil-beraħ iddedikat lil Baal Hammon u Tanit, ta eluf ta' isteli.
L-allat ta' Kartaġni →Snajja' u purpura
Atelljers tal-fuħħar, tal-ħġieġ u tad-deheb. Produzzjoni tal-purpura Tirjana, estratta minn gandra tal-baħar, il-murex.
L-ekonomija →Ġestjoni tal-ilma
Fin-nuqqas ta' għajn abbundanti, kull dar kienet tiġbor l-ilma tax-xita f'ċisterni. Madwar il-belt, agrikoltura mdaqqsa u esperta kienet tgħajjex il-belt. L-akwadutt kbir ta' Zaghouan, hu, hu Ruman.
L-agrikoltura →Swar kolossali
Madwar 34 km ta' swar. Fuq in-naħa tal-ist, tliet linji ta' ħitan ta' 13-il metru għoljin u 9 metri oħxon kienu jilqgħu stalel għal 300 iljunfant u 4 000 żiemel, u kwartieri għal 20 000 suldat tal-infanterija u 4 000 kavallier.
L-armata →
Il-port ta' Kartaġni
Il-port doppju famuż, militari u kummerċjali, deskritt minn Appjanu u misjub mill-arkeologi fin-nofsinhar tal-belt.
Il-port kummerċjali
Rettangolari, miftuħ fuq il-baħar b'daħla wiesgħa 70 pied li kienet tingħalaq bi ktajjen tal-ħadid. Il-vapuri kummerċjali kienu jiżbarkaw il-merkanzija tagħhom hemm.
Il-port militari
Ċirkolari, aċċessibbli biss mill-port kummerċjali. Sur doppju kien jaħbih mill-ħarsa: il-negozjanti ma setgħux jaraw l-arsenal.
Il-gżira żgħira tal-ammiral
Fin-nofs, gżira żgħira kellha l-kwartieri ġenerali tal-ammiral, minn fejn wieħed kien jissorvelja l-baħar u jagħti s-sinjali.
Kalel għall-vapuri
Loġġi mgħottija, separati b'kolonni joniċi, kull waħda kienet tilqa' galera tal-gwerra.
Snajja' punika
L-għodda u l-oġġetti li jixhdu l-abbiltà kartaġiniża.
Lampi taż-żejt
Skutelli sempliċi mqabbda b'żewġ munqar, kienu jdawlu djar, santwarji u oqbra.
Amforae
Inbid, żejt taż-żebbuġa, ħut immellaħ: l-amforae puniċi jinstabu fil-baċir Mediterranju kollu.
Muniti
Maħduma mit-tmiem tal-ħames seklu, iġorru ż-żiemel, il-palma jew il-profil ta' allat.
Armi u għodda
Ħaddieda u ħaddiema tal-bronż kienu jipproduċu xwabel, ponot tal-lanez, ċnożeż tal-ġebel u għodda agrikola.
Rombli u għarfien
L-alfabett feniċju ta' 22 ittra serva għall-arkivji u l-kotba. It-trattat tal-agronomija ta' Magun ġie tradott għal-Latin b'ordni tas-Senat Ruman.
Magun l-agronomu →Isteli
Eluf ta' isteli mnaqqxa tat-tofet, ħafna drabi ornati bis-sinjal ta' Tanit, jixhdu l-arti tal-ħaddiema tal-ġebel.
Kartaġni u l-ewwel kolonji tagħha
Mappa akbar →Fruntieri approssimattivi skont is-sintesi storiċi (żoni ta' influwenza, mhux fruntieri moderni). Mappa ta' sfond: Natural Earth. Postijiet antiki: lokalizzazzjonijiet tas-soltu.
Fdalijiet ta' Kartaġni illum
Byrsa
Il-qalba tal-belt leġġendarja, li llum tilqa' l-Mużew Nazzjonali ta' Kartaġni.
Ir-rjun puniku
Djar, toroq u ċisterni puniċi miżmuma taħt ir-rimjiet Rumani.
Il-port ċirkolari
Il-gżira żgħira tal-ammiral tintebaħ għadha f'nofs il-laguna.
Ħammamijiet ta' Antoninu
Il-Kartaġni Rumana, imwaqqfa mill-ġdid fuq l-istess sit, max-xatt tal-golf.
Pour aller plus loinSources de cette page
14 références
Sources antiques
- Polybju, StorjiI, 71–72 ; I, 78 — tribut tal-Libjani, Naravas; Libjofeniċi
- Djodoru ta' Sqallija, Librerija StorikaXX, 55, 4 — Libjofeniċi
- Strabun, ĠeografijaXVII, 3, 19 — popolazzjoni u sit ta' Kartaġni, Libjofeniċi
- Plinju l-Anzjan, Storja NaturaliV, 24 ; XVI, 216 ; XIX, 63 — Utika, Lixus, Byzacium
- Appjanu, LibycaI, 1 — twaqqif; swar, portijiet u djar ta' Byrsa
- Ġustinu, Kompendju tal-Istoriji Filippiċi ta' Trogus PompeiusXVIII, 5 ; XIX, 1–2 — leġġenda ta' Elissa, kera mħallsa lill-Afrikani
- Virġilju, L-Enejde — laqgħa bejn Didun u Enea, invenzjoni poetika
Travaux modernes
- Pierre Cintas, Manuel d'archéologie punique, 1970–1976 — ipoteżi ta' twaqqif f'żewġ tappi
- Sabatino Moscati, L'épopée des Phéniciens, 1971
- Gabriel Camps — iċċitat fil-paġna (Libjani, antenati tal-Berberi)
- François Decret, Carthage ou l'empire de la mer, 1977
- M'hamed Hassine Fantar, Carthage, approche d'une civilisation, 1993
- Friedrich Rakob — iċċitat fil-paġna (skavi Ġermaniżi tar-rjun Magun)
- Wikipedia, Carthage ; Civilisation carthaginoise — CC BY-SA 4.0, kontenut riformulat