Tifsira ċerta
Annibale
Translitterazzjoni:Ḥnbʿl
“Grazzja ta' Baal”, “Baal għamel grazzja”
Isem komuni ħafna fl-inskrizzjonijiet, ħafna qabel iben Ħamilkar Barca.
Kartaġni · Il-Ħajja ta' Kuljum
Il-ħajja ta' kuljum f'Kartaġni
X'kienu jieklu, kif kienu jilbsu, kif isejħu lil uliedhom? It-tweġibiet jinsabu f'biċċiet: djar imwaqqa', l-għamara tal-oqbra, eluf ta' inskrizzjonijiet qosra, u l-ħarsa, ħafna drabi tad-daħq, tal-Griegi u r-Rumani.
Is-sitt – it-tieni seklu QKKerkouane · ByrsaArkeoloġija u testi
Qabel tibda
Kif nafu dan kollu?
L-iskavi
Kerkouane, abbandunata madwar nofs it-tielet seklu QK u qatt ma reġgħet ġiet mibnija, u r-rjuni puniċi ta' Byrsa juru d-djar; in-neċropoli jagħtuna l-fuħħar, il-ġojjelli, il-ġugarelli.
L-inskrizzjonijiet
Eluf ta' isteli votivi, l-iktar mit-tofet, jagħtuna ismijiet, snajja', ġenealoġiji, xi kultant data. Huma qosra u kważi kollha reliġjużi.
L-awturi barranin
Katun, Plawtu, Platun, Titu Liviju jew Ġustinu jitkellmu dwar Kartaġni minn barra, ħafna drabi bħala adversarji. Niċċitawhom, b'distanza kritika.
Id-dar
Madwar il-bitħa
Id-djar puniċi ma baqgħux ħlief mal-art, iżda jirrakkontaw il-ħajja tal-familja: l-ilma, l-iġjene, l-intimità.
Il-pjanToroq dritti, blokok regolari: f'Kerkouane bħal fir-rjuni msejħa ta' Magun u ta' Annibale f'Kartaġni, kull dar hija organizzata madwar bitħa fil-beraħ.
Id-daħlaKuritur dejjaq jgħaqqad it-triq mal-bitħa: minn barra, ma tidherx il-ħajja tad-dar. Kamra fuq it-triq setgħet serviet ta' ħanut.
L-ilmaKull dar għandha ċ-ċisterna tagħha, mimlija bl-ilma tax-xita; bir jiġbor l-ilma użat. L-ilma hija kwistjoni privata.
Il-banjuF'Kerkouane, ħafna djar għandhom kamra żgħira tal-banju b'banju-żarbun miksi, mogħni b'sedil: kumdità rari fid-dinja antika ta' dak iż-żmien.
L-artijietIl-pavimentum punicum, malta ħamra miżrugha b'bċejjeċ ġebel, xi kultant iġib is-sinjal ta' Tanit ħdejn id-daħla.
Is-sulariF'Kartaġni, taraġ jipprova l-eżistenza ta' sular wieħed jew iktar; Appjanu jsemmi bini ta' sitt sulari, mingħajr konferma arkeoloġika.
Fuq il-mejda
Qamħ, ġobon, għasel u ħut
L-ebda ktieb tal-kċina puniku ma wasal għandna. L-ikliet jiġu rikostruiti permezz tal-fdalijiet tal-iskavi, l-utensili, u xi testi Latini.
Ir-riċetta “punika” ta' Katun
Puls punica
- 1 librata' alica (ħxejjex tal-qamħ amidonier)
- 3 librita' ġobon frisk
- ½ librata' għasel
- 1bajda
Qiegħed l-alica fl-ilma u ħallih jimtela sew.
Ferrgħu f'bieqja nadifa.
Żid il-ġobon frisk, l-għasel u l-bajda; ħallat kollox sew.
Ferrgħu f'borma ġdida, u saffar.
Katun ma jagħti la tul ta' żmien u lanqas temperatura: libra Rumana tiżen madwar 327 g.
It-test Latin
«Pultem punicam sic coquito. Libram alicae in aquam indito, facito uti bene madeat…»
“Saffar il-ħaxu puniku hekk. Qiegħed libra ta' alica fl-ilma, ħalliha timtela sew…”
Katun l-Anzjan, De agricultura, 85 (nofs it-tieni seklu QK)
Attenzjoni: din hija riċetta Rumana “stil punika”. Tgħid x'kienu jassoċjaw ir-Rumani ma' Kartaġni, mhux neċessarjament x'kienu jieklu l-Kartaġiniżi kuljum. Il-ħaxu taċ-ċereali kien, b'kumbinazzjoni, l-ikla bażika tar-Rumani wkoll.
Ċereali
Ħobż u ħxejjex
Il-qamħ u x-xgħir jiffurmaw il-bażi tal-ikliet, f'ftajjar, ħobż u ħxejjex. Mudell ta' forn tal-fuħħar, tat-tip tat-tabouna li għadu użat fit-Tuneżija, instab f'qabar f'Kartaġni.
Il-baħar
L-ekonomija →Ħut u garum
Tonn, ħut xott jew immellaħ, frott il-baħar; u l-garum, zalza ta' ħut iffermentat li d-dinja punika xerrdet l-użu tagħha madwar il-Mediterran.
Ġonna
Tin, rummien, tamal
Tin, għeneb, żebbuġ, lewż; ir-rummien, li r-Rumani kienu jsejħu “tuffieħa punika” (malum punicum, Plinju l-Anzjan, ktieb XIII); it-tamal tal-palma, emblema li torna l-muniti ta' Kartaġni.
L-inbid
L-agrikoltura →Il-passum
Magun kien jagħti r-riċetta ta' dan l-inbid ta' għeneb xott fix-xemx u mbagħad immaċerat fil-most; l-agronomu Ruman Columella kkopjaha (De re rustica, XII, 39).
Platun, Liġijiet, II, 674a
Liġi kontra l-inbid
Skont Platun, liġi kartaġiniża kienet tipprojbixxi l-inbid lis-suldati fil-kampanja, lill-maġistrati matul is-sena tal-kariga tagħhom, lill-piloti u lill-imħallfin fis-servizz.
Katun fis-Senat
It-tina ta' Kartaġni
Biex juri li l-għadu kien biss tlett ijiem bil-baħar, Katun allegatament xejjer fis-Senat tina friska maqtufa minn Kartaġni (Plinju l-Anzjan, XV, 74-76).
Aqra l-anekdota →X'tieħu bil-prudenza
Il-kelb fuq il-menu?
Ġustinu (XIX, 1) jattribwixxi lis-sultan Persjan Dariju l-ordni li jipprojbixxi lill-Kartaġiniżi jieklu l-kelb. L-anekdota, iżolata u tardiva, tibqa' ma tistax tiġi vverifikata.
Kif tilbes u tiżżejjen
Għażel, purpura u ġojjelli
L-ebda ilbies puniku ma baqa' ħaj. Nafuhom permezz tal-isteli, it-terrakotti, is-sarkofagi — u permezz tad-daħq tal-barranin.
It-tunikaL-irġiel u n-nisa jġorru tunika twila, ħafna drabi mingħajr ċinturin: hekk ilibbes Plawtu lill-Kartaġiniż Annun fil-komedija tiegħu Poenulus (bidu tat-tieni seklu QK).
Il-qassisinLibsa tal-għażel, takkopertura għolja, ras mqaxxra: din hija l-immaġini tal-istele hawn ħdejn. Silius Italicus jiddeskrivi bl-istess mod il-qassisin ta' Melqart f'Gades, riġlejhom mikxufa u lebsin l-għażel (Punica, III).
Mantell u purpuraMantell imdendel jikkompleta l-ilbies. Il-purpura, meħuda mill-murex, kienet prodotta fuq il-post: Kerkouane ħalliet kwantitajiet ta' qxur mitħunin.
AkkonċjaturiMaskri u terrakotti juru rġiel bil-leħja, nisa mgeżwra jew b'xagħar twil jinżel fuq l-ispallejn.
ĠojjelliKullani mgħobbija, imqass tal-widnejn, ċrieket tal-imnieħer (nezem), ċrieket-siġilli: id-deheb u l-ħġejjeġ iebsa kienu jintlibsu b'abbundanza.
FwejjaħFlixken tal-ħġieġ ikkulurit, imħaġar tal-fwejjaħ, mirja tal-bronż jakkumpanjaw lill-mejtin: il-kura tal-ġisem kienet tasal sal-qabar.
AmulettiMaskri żgħar tal-ħġieġ, figurini ta' Bes jew għajn udjat, kaxex tad-deheb jew tal-fidda mdendla mal-għonq: wieħed kien jipproteġi lilu nnifsu mill-għajn il-ħażina.
Kliċe x'jiġi nnuvanzat
“Rtubija” punika?
Għall-Griegi u r-Rumani, il-Feniċi huma negozjanti rfinuti, mfewħa, mgħobbija bil-ġojjelli, u għalhekk ftit viriliżmu. Plawtu jislet minn dan effetti komiċi: libsa twila, ebda ċinturin, qaddejja b'widnejhom infuqa b'ċrieket.
Dawn is-sinjali kienu ordinarji fil-Lvant Qarib u ma jgħidu xejn dwar nuqqas ta' riġidità. Titu Liviju nnifsu jiddeskrivi lil Annibale sobriu, jorqod mal-art stess fil-mantell tiegħu ta' suldat, lebsa bħal sħabu.
Plawtu, Poenulus, v. 975 u li jsegwi · Titu Liviju, XXI, 4
L-ismijiet puniċi
Ismijiet li huma talb
Il-maġġorparti tal-ismijiet kartaġiniżi huma frażijiet qosra li jinvokaw alla. Miktuba mingħajr vokali, mil-lemin għax-xellug, dawn jaslulna ħafna drabi mgerrbin mill-Grieg u l-Latin.
Tifsira ċerta
Ħasdrubal
Translitterazzjoni:ʿzrbʿl
“Baal hu l-għajnuna tiegħi”
Imġorr mis-sieħbu u minn iben wieħed ta' Ħamilkar, u mill-aħħar kap ta' Kartaġni fis-146.
Tifsira probabbli
Ħamilkar
Translitterazzjoni:Ḥmlqrt
“Ħu ta' Melqart”
Il-qari l-iktar komuni (ʾḥ-mlqrt): l-isem jorbot lil min iġorru mal-alla ta' Tirus.
Tifsira probabbli
Bomilcar
Translitterazzjoni:Bdmlqrt
“F'id Melqart”
Jiġifieri taħt il-protezzjoni tiegħu. Imġorr minn ġeneral li ppruvà jaħtaf il-poter fit-308 QK (Djodoru, XX, 44).
Tifsira diskussa
Ħimilkon
Translitterazzjoni:Ḥmlkt
“Ħu tar-Reġina” (?)
Milkat, “ir-Reġina”, tkun titlu divin; l-interpretazzjoni tibqa' diskussa. Isem tan-navigatur tal-Atlantiku (Plinju, II, 169).
Tifsira probabbli
Magun
Translitterazzjoni:Mgn
“Don” (tal-allat)
Probabilment mill-għerq mgn, “jagħti”. Isem tal-agronomu u tal-iżgħar ħu ta' Annibale.
Tifsira probabbli
Annun
Translitterazzjoni:Ḥnʾ
“Grazzja, favur”
Forma mqassra ta' isem f'ḥn-, fejn l-alla hu mifhum. Isem tan-navigatur tal-Perjplu u ta' Annun il-Kbir.
Tifsira ċerta
Adherbal
Translitterazzjoni:ʾdrbʿl
“Baal hu qawwi”
Imġorr mill-ammiral li rebaħ lill-flotta Rumana f'Drepana fit-249 QK (Polybju, I, 49-51).
Tifsira ċerta
Abdmelqart
Translitterazzjoni:ʿbdmlqrt
“Qaddej ta' Melqart”
L-ismijiet f'ʿbd-, “qaddej ta'”, segwiti minn isem divin, jidhru fost l-iktar frekwenti fuq l-isteli.
Tifsira ċerta
Amotmelqart
Translitterazzjoni:ʾmtmlqrt
“Qaddejja ta' Melqart”
Forma femminili korrispondenti, attestata fuq l-isteli votivi ta' Kartaġni, fejn nisa jagħmlu offerti f'isimhom stess.
Tifsira probabbli
Sofonisba
Translitterazzjoni:Ṣpnbʿl
“Baal ipproteġa”
Forma griega u latina ta' isem puniku rikostruit Ṣapanbaʿal: qari probabbli, mhux ċert.
Tifsira diskussa
Elissa
Translitterazzjoni:ʾlšt
Tifsira mhux magħrufa
Traskrizzjoni griega ta' isem feniċju rikostruit ʾlšt; it-tifsira tiegħu, bħal dik ta' Didun, tibqa' diskussa.
Aqra isem puniku
Il-bċejjeċ tal-ismijiet
Isem puniku jgħaqqad isem divin ma' kelma jew verb. Fl-inskrizzjonijiet, kull wieħed hu segwit mill-filjazzjoni tiegħu, xi kultant fuq ħafna ġenerazzjonijiet (“X iben Y iben Z”); l-istess ismijiet jirritornaw ħafna drabi min-nannu san-neputi, minn fejn tant Annibale u Ħasdrubal.
L-alfabett feniċju- bʿl“sid”, Baal
- mlqrt“re tal-belt”, Melqart
- ḥn“grazzja”
- ʿzr“għajnuna”
- ʿbd“qaddej”
- ʾmt“qaddejja”
- bd“minn id”
- ʾḥ“ħu”
Iż-żmien
Xhur, festi u allat tad-dar
Il-kalendarju puniku magħruf biss b'biċċiet: ftit ismijiet ta' xhur, ftit festi, l-iktar permezz ta' inskrizzjonijiet u awturi Griegi.
Il-kalendarju
Xhur lunari
Il-kelma yrḥ tfisser flimkien il-qamar u x-xahar. F'Kartaġni, is-snin kienu jiġu datati permezz tal-ismijiet taż-żewġ suffetti fil-kariga. Hawn xhur attestati fl-inskrizzjonijiet feniċi u puniċi; l-ordni tagħhom fis-sena tibqa' rikostruita.
zbḥ šmš“Sagrifiċċju tax-xemx”. Iċċitat fuq il-lamelli tad-deheb ta' Pyrgi (madwar is-500 QK).
mrpʾTifsira diskussa, forsi marbuta mal-fejqan (għerq rpʾ).
pʿltTifsira mhux magħrufa.
krrTifsira mhux magħrufa.
ḥyrTifsira mhux magħrufa.
mpʿTifsira mhux magħrufa.
ʾtnmMagħruf ukoll mill-Bibbja (Etanim, 1 Slaten 8, 2).
blBul, iċċitat fuq is-sarkofagu ta' Eshmunazar f'Sidon u fil-Bibbja (1 Slaten 6, 38).
Il-festi
Il-qawmien ta' Melqart
F'Tirus, is-sultan Ħiram allegatament waqqaf il-“qawmien” (bil-Grieg egersis) ta' Erakles-Melqart (Menandru ta' Efesu, iċċitat minn Flavju Ġosefu, L-Antikitajiet tal-Lħud, VIII, 146). Inskrizzjonijiet puniċi jsemmu titlu ta' qassis, “min iqajjem lill-alla mill-ġdid” (mqm ʾlm), li jiġi marbut ma' dan ir-rit; it-twettiq tiegħu jibqa' mhux magħruf.
Kull sena, Kartaġni kienet tibgħat lejn Tirus ambaxxata mgħobbija b'offerti għal Melqart: mibgħutin kartaġiniżi kienu hemm matul l-assedju ta' Alessandru il-Kbir, fit-332 (Arrjanu, Anabasi, II, 24).
EgersisOfferti f'TirusDemetra u Kore (396)
Reliġjon domestika
L-allat id-dar
Fuq il-biebF'Kerkouane, xi artijiet tad-daħla jġibu s-sinjal ta' Tanit: protezzjoni mqiegħda fejn wieħed jidħol.
Kontra l-ħażenMaskri grinjużi mdendla, amuletti ta' Bes jew ta' Ħorus: wieħed kien ikeċċi d-demonji mid-dar bħal mill-ġisem.
Dawl u inċensLampi taż-żejt u mħaġar tal-fwejjaħ, xi kultant fil-forma ta' ras divina, kienu jservu kuljum kif ukoll fil-kult.
Allat ġoddaFit-396 QK, Kartaġni tadotta l-kult Grieg ta' Demetra u Kore (Djodoru, XIV, 77): id-devozjoni wkoll kienet tiċċirkola.
Mużika, logħob, tfulija
Tanbur u flixken tat-trabi
L-oqbra tat-tfal u l-figurini tal-fuħħar jagħtu ħarsa, parzjali ħafna, tad-divertiment u l-edukazzjoni.
MużikaFigurini juru nisa jżommu tanbur (tanbur fuq qafas) mal-sider; id-dinja feniċja tagħraf ukoll dawk li jdoqqu flejt doppja. Dawn l-immaġini huma ħafna drabi marbuta mal-kult.
It-trabi ż-żgħarL-oqbra tat-tfal jagħtu flixken tal-fuħħar u amuletti protettivi; hemm issemmew ukoll qniepen żgħar u ċagċagi.
LogħobL-għadam tal-logħob, logħba komuni għall-Mediterran antik kollu, jidhru wkoll f'kuntest puniku; ir-regoli proprji ta' Kartaġni jaħarbulna.
TagħlimL-iskribi, il-qassisin u n-negozjanti kienu jafu jiktbu. It-trattat tal-agronomija ta' Magun kien miktub bil-punika; Ruma ġagħluh jiġi tradott għal-Latin wara l-146 (Plinju, XVIII, 22).
Il-GriegL-elités kienu jitgħalmuh: Annibale kellu bħala għalliem lil Sosylos ta' Sparta (Cornelius Nepos, Annibale, 13). Ġustinu (XX, 5) jirrapporta madankollu projbizzjoni temporanja tal-istudju tiegħu, fir-raba' seklu, wara tradiment.
Mewt u tifkira
Wara l-ħajja
Neċropoli barra s-swar, oqbra bil-bir, għamara funebri, isteli tat-tofet: ir-riti tal-mewt huma trattati mar-reliġjon, u l-arkitettura tal-oqbra mal-arti punika.
Pour aller plus loinSources de cette page
15 références
Sources antiques
- Katun l-Anzjan, Dwar l-Agrikoltura (De agri cultura)85 — puls punica
- Plawtu, Poenulus (Iċ-Ċkejken Kartaġiniż)v. 975 u li jsegwi
- Platun, LiġijietII, 674a
- Titu Liviju, Storja RumanaXXI, 4
- Polybju, StorjiI, 49–51
- Djodoru ta' Sqallija, Librerija StorikaXIV, 77; XX, 44
- Ġustinu, Kompendju tal-Istoriji Filippiċi ta' Trogus PompeiusXIX, 1; XX, 5
- Cornelius Nepos, Annibale13
- Plinju l-Anzjan, Storja NaturaliII, 169; XIII; XV, 74–76; XVIII, 22
- Columella, Dwar l-Agrikoltura (De re rustica)XII, 39
- Silius Italicus, PunicaIII
- Flavju Ġosefu, L-Antikitajiet tal-LħudVIII, 146 — jiċċita lil Menandru ta' Efesu
- Arrjanu, AnabasiII, 24
- Appjanu, Libyca (Il-Ktieb Afrikan) — bini ta' sitt sulari
Travaux modernes
- Gilbert Charles-Picard, Colette Picard, La Vie quotidienne à Carthage au temps d'Hannibal, Paris, Hachette, 1958 — sintesi ta' referenza dwar is-suġġett