Il-lingwa u l-kitba Punika
Tnejn u għoxrin konsonanti, miktuba mil-lemin għax-xellug: l-alfabett li ġej mill-Fenicja ġarr il-lingwa ta' Kartaġni għal sekli sħaħ — u hu l-oriġini tal-alfabett tagħna.
Qrtḥdšt
Qart-ħadasht, «il-Belt il-Ġdida»: l-isem ta' Kartaġni kif kien jinkiteb min-nies tagħha, mingħajr vokali.
ittra, kollha konsonanti: l-alfabett Feniċju
vokali miktuba fil-kitba Feniċja klassika
QK: l-istela ta' Nora, is-seklu 9–8 (Sardinja), waħda mill-iqdem inskrizzjonijiet Feniċi fil-Punent
WK: Santu Wistin kien għadu jisma' l-Puniku jiġi mitħaddet fl-irziezet
L-alfabett Feniċju
Kull ittra ġġib isem kelma li tibda biha. It-tifsira ta' dawn l-ismijiet hi tradizzjonali; għal xi wħud, għadha mhux ċerta.
- 1ʾālepʾ · gendusΑ · A · ا
- 2bētb · darΒ · B · ب
- 3gīmlg · ġemelΓ · C, G · ج
- 4dāletd · biebΔ · D · د
- 5hēh · mhux ċertΕ · E · ه
- 6wāww · ganċϜ, Υ · F, V, U, W, Y · و
- 7zayinz · armaΖ · Z · ز
- 8ḥētḥ · ċintΗ · H · ح
- 9ṭētṭ · mhux ċertΘ · ط
- 10yōdy · idΙ · I, J · ي
- 11kapk · palma tal-idΚ · K · ك
- 12lāmedl · pwintaΛ · L · ل
- 13mēmm · ilmaΜ · M · م
- 14nūnn · ħutaΝ · N · ن
- 15sāmeks · sapportΞ · س
- 16ʿayinʿ · għajnΟ · O · ع
- 17pēp · ħalqΠ · P · ف
- 18ṣādēṣ · mhux ċertϺ · ص
- 19qōpq · mhux ċertϘ · Q · ق
- 20rēšr · rasΡ · R · ر
- 21šīnš · sinnaΣ · S · ش
- 22tāwt · markaΤ · T · ت
Taħt kull ittra: it-traskrizzjoni xjentifika, it-tifsira tradizzjonali tal-isem, imbagħad l-ittra Griega li ġejja minnha, l-ittra Latina li ġejja minnha (meta teżisti) u l-ittra Għarbija korrispondenti. L-ordni l-qadima tal-alfabett Għarbi — abjad, hawwaz, ḥuṭṭī… — għadha ssegwi dik Feniċja.
Ikteb ismek bil-Feniċju
Ikteb isem (b'ittri Latini jew Għarbi): kull ħoss jinbidel bl-eqreb ittra Feniċja.
Ittri: ḥēt, ʾālep, nūn, nūn, yōd, bēt, ʾālep, lāmed
- H → ḥēt
- A → ʾālep
- N → nūn
- N → nūn
- I → yōd
- B → bēt
- A → ʾālep
- L → lāmed
Approssimazzjoni ġiex b'ġiex: l-alfabett Feniċju ma kellu l-ebda vokali u ċerti ħsejjes ma kinux jeżistu (v, j, é…). Annibale veru kien jinkiteb (Ḥnbʿl, «grazzja ta' Baal»), mil-lemin għax-xellug.
Mill-Feniċju għall-Puniku, imbagħad għan-Neopuniku
«Staqsu lill-bdiewa tagħna x'inhuma: iwieġbu bil-Puniku “Chanani”.»
Wistin, Epistolae ad Romanos inchoata expositio, 13
Dan is-silta ħafna drabi tiġi ċċitata bħala prova li l-Puniku kien għadu mitħaddet, u li min kien jużah kien isejjaħ lilu nnifsu «Kangħani». Imma t-test hu retoriku u l-manuskritti tiegħu jvarjaw; Gabriel Camps jara fih aktar lingwa Libika, peress li punicus f'dak iż-żmien ta' spiss kien ifisser sempliċement «Afrikan».
Għal Stéphane Gsell, u wara għal M'hamed Hassine Fantar, il-fatt li lingwa Semitika baqgħet ħajja fl-Afrika ta' Fuq seta' ffaċilita, sekli wara, l-Għarbizzazzjoni tal-Magreb.
Dak li jgħidu l-ġebel
Fin-nuqqas ta' kotba, l-inskrizzjonijiet huma s-sors miktub ewlieni tagħna. Huma numerużi, iżda ta' sikwit qosra u ripetittivi.
L-istele tat-tofet
It-tofet ta' Kartaġni u ta' bliet oħra taw eluf minnhom, miġbura fil-Corpus Inscriptionum Semiticarum. It-testi tagħhom huma stereotipati ħafna: jgħidu ftit fuq l-istorja tal-belt u jagħtu numru limitat ta' ismijiet proprji.
lrbt ltnt pn bʿl wlʾdn lbʿl ḥmn
«Lis-Sinjura Tanit, wiċċ Baal, u lis-Sid Baal Hammon»: il-formula tad-dedika li tiftaħ parti kbira mill-stele ta' Kartaġni.
Fuq dawn l-allat u d-dibattitu dwar it-tofet, ara l-paġna reliġjon.
It-tariffa ta' Marsiglia
Misjuba fil-port ta' Marsiglia, dan ir-regolament jiffissa, annimal b'annimal, is-sehem dovut lill-qassisin għal kull sagrifiċċju. L-esperti jattribwulha oriġini Kartaġinija.
Il-folji tal-Pyrgi
Tliet folji tad-deheb miskuperti fl-1964 fil-port ta' Caere: tnejn bl-Etrusk, waħda bil-Feniċju. Is-sultan Thefarie Velianas jiddedika f'dawn post qaddis lil Uni-Astarte.
Il-bilingwi ta' Dougga
Fuq il-mawżoleu Libiku-Puniku ta' Dougga, l-istess test bil-Puniku u bil-Libiku — ċavetta biex tinqara l-kitba Libika. Il-blokka ġiet imqattgħa fl-1842 mill-konslu Brittaniku Thomas Reade.
Ittri tal-metall
Il-leġġendi tal-muniti, Puniċi u mbagħad Numidiċi, huma wkoll inskrizzjonijiet: juru kif il-forma tal-ittri tvarja skont il-post u ż-żmien.
Libreriji mingħajr kotba
Kartaġni kellha libreriji, fejn kienet tiċċirkola wkoll il-letteratura Griega. Fihom kien jinkiteb fuq id-dritt, l-istorja u l-ġeografija; xi filosfi Kartaġinin huma magħrufa permezz ta' Djoġene Laertju u Jamblikju.
Fis-sena 146, skont Pliniju l-Kbir, is-Senat Ruman ta dawn il-libreriji lis-slaten Numidiċi u ħalla jiġi tradott biss Magun. Sallustju jgħid li kkonsulta «kotba Puniċi» attribwiti lis-sultan Hiempsal; wara, jintilef kull traċċa tagħhom.
Fragmenti, permezz ta' oħrajn
L-alfabett li għeleb id-dinja
Il-Griegi ssellfu l-alfabett mingħand il-Feniċi u żiedu l-vokali. Permezz tagħhom, u mbagħad permezz tal-Etruski u tar-Rumani, sar tagħna.
Żewġ fergħat kbar
- Lejn il-punentFeniċjuGriegEtruskLatinAlfabetti Ewropej
- Lejn il-lvantFeniċjuAramajkNabatewGħarbi
- UkollAramajkLhudi kwadrat
Minn ʾālep għal A
| Feniċju | Grieg | Latin |
|---|---|---|
| ʾālep | Α | A |
| bēt | Β | B |
| dālet | Δ | D |
| mēm | Μ | M |
| ʿayin | Ο | O |
| rēš | Ρ | R |
Il-Griegi rriċiklaw bħala vokali konsonanti li ma kinux jeżistu fil-lingwa tagħhom: ʾālep sar alpha (A), ʿayin sar omicron (O).
Pour aller plus loinSources de cette page
12 références
Sources antiques
- Wistin, Epistolae ad Romanos inchoata expositio13
- Pliniju l-Kbir, L-Istorja NaturaliXVIII, 22
- Sallustju, Il-Gwerra ta' Ġugurta17
- Djoġene Laertju, Ħajjiet u Duttrini tal-Filosfi Illustri — filosfi Kartaġinin (Klitomaku)
- Jamblikju, Ħajja ta' Pitagora — filosfi Kartaġinin
- Anonimu, Il-Vjaġġ ta' Annun
Travaux modernes
- Académie des inscriptions et belles-lettres, Corpus Inscriptionum Semiticarum, Pariġi, mill-1881
- Serge Lancel, Carthage, Fayard, 1992
- Gabriel Camps — iċċitat f'din il-paġna (tifsira ta' punicus)
- Stéphane Gsell, Histoire ancienne de l'Afrique du Nord, Hachette, 1920
- M'hamed Hassine Fantar — iċċitat f'din il-paġna (is-superstiti tal-Puniku u l-Għarbizzazzjoni)
- Wikipedia, Carthage ; Civilisation carthaginoise — CC BY-SA 4.0, kontenut riformulat