Iberja · 212 – 206
Il-kavallier ta' Kartaġni
Għal sitt snin, iservi lil Kartaġni fl-Iberja. Il-kavallerija ħafifa tiegħu tinkedd lir-Rumani, u Livju jagħtih rwol fid-diżastru taż-żewġ Scipio fis-sena 211. Għadu fil-kamp puniku f'Ilipa.
Bijografija · Numidja
madwar 238 – 148 QK
Massinissa
Sultan tan-Numidi — alleat ta' Kartaġni, imbagħad ta' Ruma
Imrobbi f'Kartaġni, l-ewwel jiġġieled għaliha fl-Iberja, jaqsam għal Ruma fis-sena 206, jiddeċiedi Zama, imbagħad isaltan aktar minn nofs seklu fuq Numidja unifikata, issedentata u mdawra lejn il-Mediterran. Kartaġni ma kellha qatt ġar aktar temibbli.
~90
sena meta miet, fis-sena 148: kien għadu jitla' fuq iż-żiemel mingħajr għajnuna (Polybius)
54
sena ta' saltna fuq in-Numidja, mis-202 sas-148
4 000
kavallier Numidu ma' ġenbu f'Zama, fis-sena 202 (Livju, XXX, 29)
44
iben, skont tradizzjoni tal-qedem: in-numru jvarja minn awtur għal ieħor
Prinċep Massili
Imrobbi f'Kartaġni
Massinissa huwa bin Gaïa, sultan tal-Massili, il-poplu Numidu tal-lvant, li t-territorju tiegħu kien imiss ma' dak ta' Kartaġni. Fil-punent kien isaltan Syphax, sultan tal-Masaesyli. Skont Appian, il-prinċep żagħżugħ ġie mgħallem f'Kartaġni, bħal uliedu oħra tal-aristokrazija Numida: kien jaf il-lingwa tagħha, l-użanzi tagħha u l-familji kbar tagħha.
Din l-edukazzjoni punika mhix dettall minuri. Tul ħajtu kollha, Massinissa jaħkem bil-mod ta' sultan Mediterranju, bil-punika bħala lingwa tal-amministrazzjoni u tal-inskrizzjonijiet rjali — filwaqt li jaqleb kontra Kartaġni dak li kien tgħallem għandha.
Poplu: MassiliMissier: GaïaKapitali: Cirta
Ismu
MSNSN
Hekk jinkiteb ismu fl-inskrizzjonijiet puniċi ta' Dougga. Il-Griegi u l-Latini għamluh Massanassès, Masinissa jew Massinissa. It-tifsira tal-isem, kultant marbuta mal-Berber, tibqa' ipotesi.
Kronoloġija
Ħajja ta' disgħin sena
madwar 238Twelid — Bin is-sultan Massili Gaïa. Livju (Periochae, 50) jgħid li kellu aktar minn disgħin sena meta miet.
212 – 206Fis-servizz ta' Kartaġni — Fuq ras il-kavallerija Numida, jiġġieled fl-Iberja ma' ġenb il-ġenerali Kartaġinijiet. Fis-sena 211, il-kavallieri tiegħu jikkontribwixxu għat-telfa u l-mewt taż-żewġ Scipio, Publius u Cnaeus (Livju, XXV, 34).
206Ilipa, imbagħad il-bidla — Wara t-telfa Kartaġinija f'Ilipa, jilqa' bil-moħbi lir-Ruman Silanus imbagħad lil Scipio, li kien bagħtlu lura mingħajr fidwa lil neputih Massiva, meħud priġunier fis-sena 209 (Livju, XXVII, 19 ; XXVIII, 35).
madwar 206 – 205Saltna mitlufa — Gaïa jmut; is-suċċessjoni tinqasam bejn ħuh Oezalcès u n-neputijiet tiegħu. Massinissa jerġa' jieħu s-setgħa, iżda Syphax, alleat ma' Kartaġni biż-żwieġ tiegħu ma' Sofonisba, ikeċċih. Imħarrab, jibqa' ħaj fil-muntanji ma' ftit kavallieri (Livju, XXIX, 29–33).
204Ma' Scipio fl-Afrika — Jingħaqad mal-armata Rumana li niżlet qrib Utika.
203Cirta u Sofonisba — Rebħa tal-Pjanuri l-Kbar; Syphax jinqabad, Cirta tirrendi. Massinissa jiżżewweġ lil Sofonisba, imbagħad, mitlub minn Scipio jagħtiha lura, ibgħatilha l-velenu. Scipio jsellmu bit-titlu ta' sultan.
202Zama — Jikkmanda l-ġenb tal-lemin Ruman b'madwar 6 000 suldat tal-mixi u 4 000 kavallier. Il-kavallerija tiegħu, li rritornat fuq wara ta' Annibale, tagħlaq il-battalja.
201Sultan rikonoxxut — It-trattat tal-paċi jirrikonoxxilu s-saltna u l-artijiet "ta' missirijietu", mingħajr ma jagħti l-konfini tagħhom.
201 – 148Is-saltna — Sid tal-Massili u l-parti l-kbira tas-saltna ta' Syphax, jgħaqqad in-Numidja minn Cirta, jiżviluppa l-agrikoltura u l-bliet, u jiekol ftit ftit mit-territorju ta' Kartaġni.
150Il-gwerra kontra Kartaġni — Kartaġni, mifqugha, taqbad l-armi kontrih; l-armata tagħha tiġi mdawra u meqruda. Ruma ssib f'dan il-pretest tat-tielet gwerra punika.
148Mewt — Imut fil-bidu tal-assedju ta' Kartaġni. Fuq talba tiegħu, Scipio Emilianu jsolvi s-suċċessjoni bejn it-tliet uliedu leġittimi.
Bejn Kartaġni u Ruma
Tliet mumenti, tliet alleanzi: l-għażla ta' kamp ta' Massinissa dejjem issegwi l-interessi tas-saltna tiegħu.
Numidja · 206 – 203
Sofonisba →Ir-rivalità ma' Syphax
Kartaġni tistrieħ fuq Syphax, aktar qawwi, u ssaġġella l-alleanza biż-żwieġ ta' Sofonisba, bint Ħasdrubal bin Giskon. Imwarrab, Massinissa ma jibqagħlux karta oħra ħlief Ruma. L-episodju ta' Sofonisba, fis-sena 203, juri sa fejn kienet tasal id-dipendenza tiegħu fuq Scipio.
Afrika · 202
Annibale →Zama
Quddiem Annibale, il-kavallerija Numida, normalment l-arma ta' Kartaġni, din id-darba tiġġieled għal Ruma. Massinissa u Laelius ixerrdu l-kavallieri avversi imbagħad jirritornaw jolqtu l-infanterija punika minn wara.
Tibni saltna
Aktar minn ħamsin sena ta' saltna: dak li s-sorsi jiftakru dwar in-Numidja ta' Massinissa.
Cirta
Kapitali rjali
Fortizza qadima ta' Syphax, Cirta ssir iċ-ċentru tas-saltna unifikata. Negozjanti Griegi u Taljani jistabbilixxu ruħhom hemmhekk; il-belt iżżomm għal żmien twil kultura punika.
Agrikoltura
Min-nomadi għall-bdiewa
Polybius jattribwilu li wera li n-Numidja, meqjusa bħala sterili, setgħet tagħmel l-uċuħ kollha; kien jingħata lil kull wieħed minn uliedu territorji vasti. L-istoriċi jnaqqsu minn dan: l-agrikoltura Numida kienet qabel minnu, iżda hu ħeġġiġha.
Munita
Munitazzjoni rjali
Bronzi b'ras bil-leħja u l-kuruna tar-rand fuq wiċċ, żiemel fuq wara, b'ittri puniċi, huma attribwiti lil Massinissa jew lis-suċċessuri tiegħu. L-attribuzzjoni preċiża tal-emissjonijiet tibqa' diskussa.
Elleniżazzjoni
Sultan Mediterranju
Jibgħat il-qamħ lejn il-Greċja; statwi huma ddedikati lilu f'Delos. Wieħed minn uliedu, Mastanabal, jirbaħ tiġrija ta' karrijiet fil-Panathenaia ta' Ateni. Il-qorti titkellem bil-punika u tħares lejn id-dinja Ellenistika.
« L-akbar u l-aktar mirakolu tiegħu kien dan: filwaqt li n-Numidja kollha kienet meqjusa sa dak iż-żmien bħala sterili u inkapaċi li tipproduċi frott ikkultivat, kien hu l-ewwel u l-uniku li wera li setgħet tipproduċihom kollha, daqs kemm kwalunkwe art oħra. »
Quddiem Kartaġni · 201 – 150
Massinissa u l-waqgħa ta' Kartaġni →Il-ġar li kiel lil Kartaġni ftit ftit
It-trattat tal-201 jipprojbixxi lil Kartaġni kull gwerra mingħajr il-qbil ta' Ruma u jħalli lil Massinissa jitlob l-artijiet "ta' missirijietu". Għal nofs seklu, jibbenefika minn dan: l-Emporia tas-Sirte ż-żgħira, imbagħad ir-reġjun ta' Thugga u l-Pjanuri l-Kbar jgħaddu taħt il-kontroll tiegħu, u Ruma, msejħa biex tagħti deċiżjoni, kważi dejjem tagħtih raġun.
Din il-pressjoni twila, sal-gwerra tal-150 li tat lil Ruma l-pretest tagħha, hija rrakkontata fid-dettall fil-paġna ddedikata lit-teħid ta' Kartaġni.
L-essenzjal
193L-ewwel intrużjonijiet fl-Emporia (Livju).
162 – 161Ruma tagħtih raġun fuq l-Emporia (Polybius).
153 – 152Il-Pjanuri l-Kbar, ir-reġjun ta' Thugga (Appian).
150Kartaġni taqbad l-armi; l-armata tagħha tinqered.
Mewt u oqbra
Fejn jistrieħ Massinissa? L-ebda qabar ma huwa attribwit lilu biċ-ċertezza.
Suċċessjoni · 148
Saltna maqsuma fi tlieta
Massinissa jmut fis-sena 148, waqt li l-leġjuni kienu qed jassedjaw lil Kartaġni. Kellu tfal numerużi — Livju jirrapporta li xi darba għamel iben wieħed ieħor wara s-sitta u tmenin sena (Periochae, 50). Scipio Emilianu, mogħti l-inkarigu tas-soluzzjoni, jaqsam is-setgħa bejn it-tliet uliedu leġittimi: Micipsa jirċievi Cirta u l-gvern, Gulussa l-gwerra, Mastanabal il-ġustizzja (Appian, Libyca, 106).
Il-qima tas-sultan mejjet hija attestata: f'Dougga, inskrizzjoni bilingwi, Libika u Punika, tfakkar fis-sena 139 il-bini ta' santwarju ddedikat lil Massinissa, fl-għaxar sena tar-renju ta' Micipsa.
Attribuzzjoni diskussa
Il-qabar ta' min?
Il-mawsolew ta' Dougga kellu inskrizzjoni bilingwi, illum fil-British Museum, li ssemmi persuna jisimha Ateban, bin Iepmatath: ħafna drabi jidher bħala l-qabar ta' prinċep Numidu, u l-ipotesi ta' ċenotafju ta' Massinissa mhix stabbilita. Qrib Cirta, is-Soumâa tal-Khroub ġiet proposta bħala l-qabar ta' Massinissa jew ta' Micipsa, hawn ukoll mingħajr prova deċisiva. Il-Medracen, aktar qadim, juri li s-saltna Numida kienet diġà tibni oqbra kbar qablu.
Sorsi
Mnejn ġej dak li nafu
Livju, kotba XXV–XXXIs-snin tal-Iberja, il-gwerra tas-suċċessjoni, l-eżilju, Sofonisba u Zama; il-kompendju tal-ktieb L (Periochae) jirrapporta mewtu.
Polybius, L-IstorijiXhud dirett: laqa' lis-sultan. Ritratt tal-qawwa tiegħu u tax-xogħol agrikolu tiegħu (XXXVI, 16); kunflitti ma' Kartaġni (XXXI, 21).
Appian, LibycaL-edukazzjoni f'Kartaġni, l-intrużjonijiet tas-snin 150, is-suċċessjoni solvuta minn Scipio Emilianu (106).
Inskrizzjonijiet ta' DouggaTesti Libiċi u Puniċi tas-seklu 2: l-isem MSNSN, il-ġenealoġija rjali, is-santwarju tal-139.
Sallustju, Il-Gwerra ta' JugurthaIt-tifkira ta' Massinissa fin-nisel tiegħu, mara minn Ruman tas-seklu 1.
Wirt
L-ewwel sultan kbir tal-Afrika ta' Fuq
Massinissa ħalla stat Numidu unifikat, qawwi u alleat ta' Ruma — forsi qawwi wisq, għat-togħma ta' Ruma. In-nisel u t-tifkira tiegħu qasmu s-sekli.
Micipsa
L-uniku sultan wara l-mewt ta' ħutu, isaltan minn Cirta sas-sena 118 u jkompli x-xogħol ta' missieru.
Jugurtha
Neputi ta' Massinissa permezz ta' Mastanabal, iżomm lil Ruma mis-112 sal-105: Sallustju jirrakkonta l-istorja.
L-Alġerija
Figura fundatriċi mitluba mit-tifkira nazzjonali Alġerina: statwi, ismijiet ta' toroq, ta' bliet u ta' istituzzjonijiet.
Tifkira Amażiga
Għall-moviment Amażig, hu jirrappreżenta setgħa tal-Afrika ta' Fuq awtonoma, qabel Ruma.
Tuneżija
Dougga, Makthar u l-Majjistral tuneżin kienu parti mis-saltna tiegħu; il-figura tiegħu tappartjeni wkoll lill-istorja tuneżina.
Pour aller plus loinSources de cette page
7 références
Sources antiques
- Livju, L-Istorja ta' RumaXXV, 34 ; XXVII, 19 ; XXVIII, 35 ; XXIX, 29–33 ; XXX, 29 — Iberja, gwerra tas-suċċessjoni, eżilju, Sofonisba, Zama; intrużjonijiet tal-193
- Livju, PeriochaeL — kompendju tal-ktieb L: l-età tas-sultan u mewtu
- Polybius, L-IstorijiXXXI, 21 ; XXXVI, 16 — xhud dirett: il-qawwa tas-sultan, ix-xogħol agrikolu, kunflitti ma' Kartaġni
- Appian, Libyca106 — edukazzjoni f'Kartaġni, intrużjonijiet tas-snin 150, suċċessjoni solvuta minn Scipio Emilianu
- Sallustju, Il-Gwerra ta' Jugurtha — in-nisel ta' Massinissa, sa Jugurtha
- Inskrizzjonijiet Libiċi u Puniċi ta' Douggaseklu 2 QK — l-isem MSNSN, il-ġenealoġija rjali, is-santwarju tal-139
Travaux modernes
- Stéphane Gsell, Histoire ancienne de l'Afrique du Nord, Hachette, 1913–1928 — xogħol ta' referenza fuq is-saltniet Numidi (mhux iċċitat b'isem fil-paġna)
