Traduction en version bêta, en cours de relecture. Lire la version française

Tafrikt d yisem-is

Africa

I Iṛumaniyen, Africa yebɣa ad yini ɣef tmanaḏt i d-yettwasersen deg 146 send Ɛisa ɣef tmurt n Qarṭaǧ — ugafa agmaṛ n Tunisia n wassa. Isem-agi yettimɣur, deg sin iṭalaf iseggasen, armi d umurig meṛṛa.

Asinag agraɣlan n Bardo, Tunes
Asinag agraɣlan n Bardo, Tunes

Seg wanda i d-yekka « Afri » ?

Kuẓ tiktiwin i d-yettwasresen. Ulac yiwet yettwaseknen ; tamezwarut i yettwaqeblen aṭas.

Tamaziɣt · tin yettwaqeblen aṭas
Ifri
« tiɣremt, ifri »

Ifri (neɣ Aourigha), agdud amaziɣ i yezgan qrib Qarṭaǧ. Awal amaziɣ ifri yebɣa ad yini imezdaɣ n tɣerman.

Iṛumaniyen semɣuṛen ahat isem n yimezdaɣ-agi iqeṛben ɣer Qarṭaǧ ɣer tmanaḏt meṛṛa.

Tafiniqit
Afar
« aɣubbaṛ, akal »

Deg tutlayt n Qarṭaǧ, ʿafar yebɣa ad yini « aɣubbaṛ » neɣ « akal » : Africa tezmer ad tili kan « tamurt ».

Azwel n wawal i d-yettwalin ɣer igrudan iwerɣen n daxel n Tunisia.

Talatinit
Aprica
« ițwaqabel i yiṭij »

Awal alatini aprica, « ițwaqabel i yiṭij », i d-yefka s telqey Isidore n Séville iwakken ad yesseḍheṛ sebba n sshana n tmurt-agi.

Teḥlu, maca ass-a ttwalin deg-s azwel n wawal n ugdud kan.

Tagrikit
Aphrikē
« war asemmiḏ »

Seg wawal agrikan a-phrikē, « war asemmiḏ » : tamurt tesseɣ, mgal zzman n Tagrikt.

Yettwabder sɣur Léon Afrikan deg lqern wis 16 ; drus n yimusnawen i t-yeqeblen.

Tikli n yisem

Seg wagdud amasay armi d umurig n 54 n tmura.

  1. Uqbel 814 send ƐisaAfriTamurt n IfriAgdud amasay, mačči umurig. Imiṣriyen semman i Ilibikiyen n ugmur Tehenou akked Temehou.
  2. 814 send ƐisaLibyēAsers n QarṭaǧIṣuriyen rsen deg tmurt talibikit. Igrikiyen semman i tmanaḏt meṛṛa « Libya ».
  3. 264–146 send ƐisaAferImenɣan ipunikiyenS umsagar akked Qarṭaǧ, Iṛumaniyen semman i yimezdaɣ Afer (deg tugget Afri).
  4. 146 send ƐisaAfricaTamanaḏt n AfricaMbeɛd ahelak n Qarṭaǧ, Ṛuma tesres tamanaḏt n Africa : aseqdec amagnu amezwaru n yisem.
  5. Lqern wis 1 mbeɛd ƐisaAfricaTamɣurt n yisemPline Amɣar akked Pomponius Mela seqdacen Africa i umurig meṛṛa yettwassnen, mgar seg Africa s telqey.
  6. Lqern wis 7إفريقيةIfriqiyaImnekcamen iɛraben ṭṭfen isem alatini i Tunisia d yiḥricen-is, s Kairouan d taneddawt.
  7. Lqern wis 15–16AfriqueUmurig meṛṛaAkked tirzan timeqqranin n lebḥer, imgezzamen n takarṭa semɣuṛen isem armi d Ucenfiṛ n Usirem Ilhan.
Lǥameɛ Ameqqran n Kairouan
Kairouan, yettwasers deg 670, taneddawt n Ifriqiya
Ifriqiya

Isem ur yettwattun ara

« Ifriqiya » (إفريقية) d asuɣel usrid n Africa n latinit. Yettwaseqdac deg lweqt n leqrun agensan i Tunisia, akked usamer n Lezzayer n wassa d Tripolitaine, yesken-d belli isem werǧin yeffeɣ tamanaḏt-agi. Deg wannect-nni, Qarṭaǧ s yiman-is, yettwasers sɣur Ṛuma, tuɣal d taneddawt n Africa taṛumanit.

Wali daɣen : Qarṭaǧ tedder di Tunisia →

Tafrikt n ugafa uqbel Qarṭaǧ

Igduden i yezwaren, yesṭerḥben, yezgan akked Ifiniqiyen.

Uglay wis 10–6 send Ɛisa

Ikapsiyen

Tagemmi taqdimt yettwasemman s Gafsa (Capsa), di Tunisia. Ahat d imezwura n Imaziɣen, ǧǧan-d aṭas n yimukan isenfarrutanen.

Seg zzman aqdim

Imaziɣen

Agdud n lqaɛa n Lmaɣrib seg iṭalaf iseggasen, imezwura n Imaziɣen n wassa. Lḥuḍur-nsen yettwasekn s taẓuri taɛraft n yedɣaɣen.

Masinisa, agellid n Inumidiyen
Lqern wis 4–1 send Ɛisa

Tigeldiwin tinumidiyin

Ineggafen iɛeggalen n Lezzayer n wassa d umalu n Tunisia. Masinisa yeẓẓa cci deg tagara n umenɣi apunik wis sin ; ineggafen inumidiyen ɛawanen Qarṭaǧ, imbeɛd Ṛuma.

Uglay amezwaru send Ɛisa

Igaramantiyen

Di Fezzan (Libya), tagemmi tezga deg Ssaḥra s telqey i tɣaltin n wasway ddaw n tmurt (foggaras), deg ul n ttjara n Ssaḥra.

Tamdint tafrikant

Asegmi afrikan n Qarṭaǧ

Asemdiweg n yidlisen

Tirawin tifiniqiyin akked tgemmiyin tilibikiyin-timaziɣin msedwayent ; zzwaǧat gar igdawen ddukklen aṭas. Tagemmi tapunit i d-ițlalen d tagemmi tafrikant s telqey.

Ddin

Baal Hammon akked Tanit, d-kkan seg Tefniqt, ṭṭfen di Qarṭaǧ amḍiq akked tiliɣa timaynutin ; aḍfar n yimahlen ilibikiyen mazal-it yettwasmeyya.

Addin →

Tutlayt tapunit

Tekka-d seg tefiniqit, tapunikt mazal-itt tettwameslay deg Tafrikt n ugafa armi d lqern wis 5 mbeɛd Ɛisa, akken i d-yeqqar Augustin.

Aɣerbaz

Appien yeḥka-d, qrib Byrsa, ixxamen n sețța iḥedrayen ; aɣerbaz apuni yesnjam i wemḍiq akked usegnaf afrikan.

Aɛesskar n igdawen

Ilibikiyen, Inumidiyen, Imeṛṛa nnuɣen akked Iberiyen, wid n Jzayer Baléares d Igaliyen : aɛesskar-agi yesken-d asegmi afrikan n Qarṭaǧ.

Aɛesskar →

Tamusni tafellaḥt

Tamusni tafiniqit akked tamusni tamasayt n wakal fkant-d yiwet seg tfellaḥin yesɛan aṭas n lɣella deg ddunit taqdimt.

Tafellaḥt →
Takatut i d-yettwassnen « Tamɣart n Qarṭaǧ »
« Tamɣart n Qarṭaǧ », takatut, asinag n Qarṭaǧ

Tagemmi yemsedwayen

Idles d-yekkan seg Ccerq, iẓaṛ deg Tafrikt, yeldi ɣer Tagrikt akked Maṣer : Qarṭaǧ d amagar n yiberdan.

Ayen i d-yeqqimen seg Ccerq

Izuran ikanaɛaniyen

Tagemmi tafiniqit tekka-d seg ddunit n Kanaɛan mbeɛd leɛwayed n « Igduden n lebḥer », azal n 1200 send Ɛisa. Teṭṭef zik aṭas ismal timiṣriyin, imbeɛd tigrikiyin. Qarṭaǧ tewrit asemdiweg-agi tawi-t ɣer ugmur.

Akken i d-yeqqar Augustin, iqeddacen n Tafrikt qqaren-d mazal-iten « Chanani », Ikanaɛaniyen, ugar n xemsa iqrunen mbeɛd 146. Acehhed-agi yettwasmeyya : Josephine Quinn tettwali deg-s tarrayt n wawal, Gabriel Camps yettwali deg-s tutlayt talibikit, apunikus akka yebɣa ad yini aṭas n tikwal « afrikan ».

Maṣer d Tagrikt

Lecɣal n snat n tgemmiyin

Ucenfiṛen imeẓyanen n djaǧ ttwasersen deg yimḍalen iwakken ad sfeḍen leǥnun, lemtel n ulutus : Maṣer dinna meṛṛa. Seg lqern wis 4 send Ɛisa, ismal igrikiyen ddukklen fell-as.

Aqcic n Motyé, azru n lqern wis 5 i d-yettwafen deg 1979, yessken tamsalt : Melqart ihellanen, lǥerḥ n umenɣi agrikan, neɣ asutel apunik i umgezzam n Sicile ? I Serge Lancel, Qarṭaǧ tella d amḍiq n umsagar, teldi aṭas ɣer wayen i d-yekkan seg berra.

Ayen i d-yekkan seg Tafrikt

Alibiki d upunik msedwayen

Azekka alibiko-apunik n Dougga (lqern wis 2 send Ɛisa) yesdukkel ismal timiṣriyin d wayen d-yekkan seg Tagrikt ɣef tmurt tinumidit. Ɣer El Hofra, qrib Cirta (Constantine), amḍiq aqeddas aneggaru apunik ameqqran akteṛ i yettwakecfen yesdukkel ismal ilibikiyen d yipuniyen.

Deg timdinin n Tafrikt taṛumanit, sufeṭ llant kra n tikwal krad deg umkan n snat : kra n yimusnawen ttwalin deg-s ayen d-yekkan seg Imaziɣen.

Mbeɛd 146

Asegmi i yeqqimen ddren

Sufeṭ sɣaṛen mazal-iten timdinin n Tafrikt taṛumanit deg lqern wis 2 mbeɛd Ɛisa. Opus africanum n Kerkouane yettwaf deg Capitole n Dougga. Baal Hammon yuɣal d Saturne afrikan, yettwaqdar armi d lqern wis 4, Tanit tuɣal d Caelestis n Iṛumaniyen (Marcel Le Glay).

Akken i d-yeqqar Pline (XVIII, 22), idlisen n texxamin n tira n Qarṭaǧ ttunefkent i igelliden inumidiyen. I Stéphane Gsell imbeɛd M. H. Fantar, tudert n tutlayt tasamit tezmer ad tefk afus, aṭas mbeɛd, i taɛrabt n Lmaɣrib.

Tamusni n ddem akked umezruy n yiwdan

Ayen i d-yeqqar ADN aqdim

Seg mraw iseggasen aya, ADN aqdim yesseqsay ɣef yimezwura n yimezdaɣ n umaḏal apunik. Igmaḏ, bennun ɣef kra n sserdasat, snernin tasekkant n wagdud i d-yusan s lekter seg Ccerq.

2016Aqcic n Byrsa. Yettwamḍal deg tagara n lqern wis 6 send Ɛisa, yettwaf ɣef tiɣilt n Byrsa, yesɛa ADN n lmitukundriyat (asel n yemma) n uhaplugrup idris U5b2c1, i d-yekkan seg Turuft (Matisoo-Smith et al.). Yiwen kan n wemdan : asekken n usemdiweg azwaray, mačči tugna n wagdud.
2019–2021Hispanya, Ibiza, Sardaigne. Aṭas n tezrawin (Olalde, Marcus, Sarno, De Angelis) sbeggnent-d izuran n ugafa n Tafrikt deg yimdanen ipuniyen : seg 20 ɣer 35 % di Villamar, di Sardaigne, mgal drus aṭas di Monte Sirai, yettwasersen zik sɣur Ifiniqiyen ; amdan n uẓekka apuni n Ibiza (361–178 send Ɛisa) yemfaṛaq s telqey seg wid-nniḍen n Jzayer Baléares.
2022Kerkouane. Sin ɛecra n yimdanen i yettwasnan (Moots et al.) msemgaraden aṭas : sebɛa qṛiben ɣer Isiciliyen n zzman n ubruz, kuẓ deffir n ifellaḥen inuliṭiyen n Lmaɣrib, yiwen qṛib ɣer Imeṛṛakiyen d Imuzabiyen n wassa. Ulac izuran icerqiyen ibanen : imeskaren bedren asserɣ n yimaẓlaḥ imezwura neɣ amḍan-nsen idrusen.
2025Sin meyya n ADN. Tazrawt n usinag n Max-Planck akked Harvard (Ringbauer et al., Nature) tekka ɣef azal n 200 n yimdanen seg 14 n yimukan. Qrib ulac izuran icerqiyen : Ipuniyen d-kkan s telqey seg yimezdaɣ qṛiben ɣer Sicile akked Igée, aṭas seg wayen i d-yeqqimen yekka-d seg Tafrikt n ugafa. Di Qarṭaǧ, 14 seg 17 n yimdanen sɛan drus seg 15 % n izuran n ugafa n Tafrikt, krad-nniḍen ger 20 d 50 %.
Ayen ilaq ad yeqqim

Idles yettazzel ugar n lǥins

  • Tagemmi tafiniqit tezger s ttjara, umsagar d usedwi, mačči s tikli tamagnut n wagdud.
  • Imezdaɣ n ugafa n Tafrikt fkan afus ameqqran deg timdinin tipuniyen, s lmeqyas yemxallafen seg wemḍiq ɣer wayeḍ.
  • Lḥader : drus n yimdanen deg yal amḍiq, aserɣ i yellan deg leqrun imezwura yekkes seg yimusnawen n ddem imaẓlaḥ imezwura.
  • ADN ur d-yeqqar ara tutlayt, ne ddin, ne asegmi : Iqarṭaǧiyen țmeslayen tafiniqit, qeddcen iyilluten n Ṣur.
Tamusni n ddem n lǥetta

Iqerra d tuɣmas

TuɣmasTalɣa n tuɣmas n Iqarṭaǧiyen tqeṛṛeb-iten ɣer yimezdaɣ n ugafa n Tafrikt, s telqey ɣer Iguanciyen n Jzayer Tikanariyin (Guatelli-Steinberg, Irish, Lukacs).
IqerraTazrawt n M.-C. Chamla akked D. Ferembach, yuɣal fell-as S. O. Y. Keita, tqeṛṛeb tarbaɛt taqarṭaǧit ɣer Lezzayriyen n zzman aqdim, imbeɛd ɣer Iṛumaniyen n Tarragone.
2018I Keita, sin ɛecra n yiqerra iqarṭaǧiyen i d-yezwaren Hanibal ttwasersen ger tarbaɛt tafiniqit d tin n Lmaɣrib, qṛiben ugar ɣer tagi : tasekkant n usemdiweg.

Lwert aqarṭaǧi di Tafrikt

Ayen i d-tǧǧa Qarṭaǧ i umurig.

Isem n umurig

Lwert yeqqimen aṭas : isem s yiman-is n Tafrikt yekka-d seg tmurt anida tebna temdint tapunit.

  • Africa (talatinit) → Ifriqiya (taɛrabt) → Afrique
  • Seg Tunisia ɣer umurig meṛṛa deg 2000 n iseggasen
  • Tugget n tutlayin n ddunit seqdacent talɣa i d-yekkan seg-s

Tirza tafrikant

Iqarṭaǧiyen ttwalin seg ibidaɣen imezwura n ugaraw n Turuft n Tafrikt.

  • Hanun yeddu ɣef rrif agmaṛ n Tafrikt (azal n 500 send Ɛisa)
  • Ahat yewweḍ ɣer ucenfiṛ n Guinée — tilisa mazal-itt tettwasmeyya
  • Tiklarit-ines d taqsist tiqdimt akteṛ n tirza n ugmaṛ n Tafrikt
Kerkouane, tamdint tapunit n Ras Addar

Aɣerbaz n ugafa n Tafrikt

Qarṭaǧ tesres lqwaɛed n temdint di Tafrikt n ugafa ; Kerkouane, ɣef Ras Addar, d acehhed ilhan akteṛ.

  • Azeṭṭa n timdinin tipuniyen seg Tunisia armi d Marok
  • Lemtel aɣerbaz i ṭṭfen Iṛumaniyen imbeɛd Iɛraben
  • Tirrayin n ubennu yesnjamen i usegnaf

Tafellaḥt

Tirrayin tiqarṭaǧiyin bedlent tiẓgi n ugafa n Tafrikt.

  • Tafellaḥt n uzemmur s telqey
  • Asway deg tmurt iwεren
  • Adlis n Magun, yettwasuɣlen ɣer tlatinit s lameṛ n Ssenaṭ, yesnjam tafellaḥt taṛumanit

Tessnem ?

Augustin d tapunikt

Augustin n Hippone (354–430), Amaziɣ yettwaṛumi, yeqqar-d belli tapunikt mazal-itt tettwameslay deg tuddar — ugar n 500 n iseggasen mbeɛd aɣelli n Qarṭaǧ.

Tiklarit n Hanun

Azal n 500 send Ɛisa, 60 n lbabura akked 30 000 n imaẓlaḥ ɣef rrif n ugaraw n Turuft. Taqsist tḥekku-d « ilfan n lǥab » — ahat d imegdal neɣ ilfan n lǥab — akked wedrar yeččuren s times.

Qarṭaǧ taṛumanit

Yettwaḥudd sɣur César, asers-nni-nniḍen n Qarṭaǧ yettwakemmel ddaw n Auguste (29 send Ɛisa). Tamdint tuɣal d yiwet seg timdinin timeqqranin n Tagelda, taneddawt n Africa.

Ifriqiya

Awal aɛrab إفريقية, i d-yeqqaren ɣef Tunisia n leqrun agensan, d asuɣel usrid n Africa n latinit.

Lwert agraɣlan

Amḍiq n Qarṭaǧ, deg ugmur n Tunes, yettwajerred deg lwert agraɣlan n UNESCO seg 1979.

Aɛeggal afrikan

Hanibal, yilul-d di Qarṭaǧ, yeddu s uɛesskar afrikan s telqey mgal tezmert tigrikit tameqqrant n zzman-ines.

Pour aller plus loin

Sources de cette page

14 références

Sources antiques

  1. Pline Amɣar, Amezruy n tɣawsiwinXVIII, 22 — tamɣurt n yisem Africa ; idlisen n Qarṭaǧ ttunefkent i igelliden inumidiyen
  2. Pomponius Mela, Chorographie — Africa i umurig meṛṛa yettwassnen
  3. Appien n Alexandrie, Libyca (Adlis afrikan) — ixxamen n sețța iḥedrayen qrib Byrsa
  4. Augustin — tapunikt tettwameslay deg tuddar ; iqeddacen qqaren-d « Chanani »
  5. War isem, Tiklarit n Hanun — tirza n ugmur n Tafrikt

Travaux modernes

  1. Serge Lancel, Carthage, Fayard, 1992
  2. Stéphane Gsell, Histoire ancienne de l'Afrique du Nord, Hachette, 1920 (adlis IV)
  3. M'hamed Hassine Fantar, Carthage, approche d'une civilisation, Alif, 1993
  4. Josephine Quinn, In Search of the Phoenicians, Princeton University Press, 2018
  5. Gabriel Camps, Les Berbères : mémoire et identité, 1987
  6. Marcel Le Glay, Saturne africain : histoire, 1966
  7. Matisoo-Smith et al. ; Olalde, Marcus, Sarno, De Angelis ; Moots et al. ; Ringbauer et al., Tizrawin n ADN aqdim, 2016–2025 (Ringbauer et al., Nature, 2025) — yettwabder deg usebter
  8. M.-C. Chamla d D. Ferembach ; S. O. Y. Keita ; Guatelli-Steinberg, Irish, Lukacs, Tamusni n ddem n lǥetta — iqerra d tuɣmas, yettwabder deg usebter
  9. Wikipédia, Qarṭaǧ ; Tagemmi taqarṭaǧit — CC BY-SA 4.0, agbur yettwasegmi

Toute la bibliographie →Glossaire →

Ɣer daɣen