Ifri (neɣ Aourigha), agdud amaziɣ i yezgan qrib Qarṭaǧ. Awal amaziɣ ifri yebɣa ad yini imezdaɣ n tɣerman.
Iṛumaniyen semɣuṛen ahat isem n yimezdaɣ-agi iqeṛben ɣer Qarṭaǧ ɣer tmanaḏt meṛṛa.
Traduction en version bêta, en cours de relecture. Lire la version française
I Iṛumaniyen, Africa yebɣa ad yini ɣef tmanaḏt i d-yettwasersen deg 146 send Ɛisa ɣef tmurt n Qarṭaǧ — ugafa agmaṛ n Tunisia n wassa. Isem-agi yettimɣur, deg sin iṭalaf iseggasen, armi d umurig meṛṛa.

Kuẓ tiktiwin i d-yettwasresen. Ulac yiwet yettwaseknen ; tamezwarut i yettwaqeblen aṭas.
Ifri (neɣ Aourigha), agdud amaziɣ i yezgan qrib Qarṭaǧ. Awal amaziɣ ifri yebɣa ad yini imezdaɣ n tɣerman.
Iṛumaniyen semɣuṛen ahat isem n yimezdaɣ-agi iqeṛben ɣer Qarṭaǧ ɣer tmanaḏt meṛṛa.
Deg tutlayt n Qarṭaǧ, ʿafar yebɣa ad yini « aɣubbaṛ » neɣ « akal » : Africa tezmer ad tili kan « tamurt ».
Azwel n wawal i d-yettwalin ɣer igrudan iwerɣen n daxel n Tunisia.
Awal alatini aprica, « ițwaqabel i yiṭij », i d-yefka s telqey Isidore n Séville iwakken ad yesseḍheṛ sebba n sshana n tmurt-agi.
Teḥlu, maca ass-a ttwalin deg-s azwel n wawal n ugdud kan.
Seg wawal agrikan a-phrikē, « war asemmiḏ » : tamurt tesseɣ, mgal zzman n Tagrikt.
Yettwabder sɣur Léon Afrikan deg lqern wis 16 ; drus n yimusnawen i t-yeqeblen.
Seg wagdud amasay armi d umurig n 54 n tmura.

« Ifriqiya » (إفريقية) d asuɣel usrid n Africa n latinit. Yettwaseqdac deg lweqt n leqrun agensan i Tunisia, akked usamer n Lezzayer n wassa d Tripolitaine, yesken-d belli isem werǧin yeffeɣ tamanaḏt-agi. Deg wannect-nni, Qarṭaǧ s yiman-is, yettwasers sɣur Ṛuma, tuɣal d taneddawt n Africa taṛumanit.
Igduden i yezwaren, yesṭerḥben, yezgan akked Ifiniqiyen.
Tagemmi taqdimt yettwasemman s Gafsa (Capsa), di Tunisia. Ahat d imezwura n Imaziɣen, ǧǧan-d aṭas n yimukan isenfarrutanen.
Agdud n lqaɛa n Lmaɣrib seg iṭalaf iseggasen, imezwura n Imaziɣen n wassa. Lḥuḍur-nsen yettwasekn s taẓuri taɛraft n yedɣaɣen.

Ineggafen iɛeggalen n Lezzayer n wassa d umalu n Tunisia. Masinisa yeẓẓa cci deg tagara n umenɣi apunik wis sin ; ineggafen inumidiyen ɛawanen Qarṭaǧ, imbeɛd Ṛuma.
Di Fezzan (Libya), tagemmi tezga deg Ssaḥra s telqey i tɣaltin n wasway ddaw n tmurt (foggaras), deg ul n ttjara n Ssaḥra.
Tirawin tifiniqiyin akked tgemmiyin tilibikiyin-timaziɣin msedwayent ; zzwaǧat gar igdawen ddukklen aṭas. Tagemmi tapunit i d-ițlalen d tagemmi tafrikant s telqey.
Baal Hammon akked Tanit, d-kkan seg Tefniqt, ṭṭfen di Qarṭaǧ amḍiq akked tiliɣa timaynutin ; aḍfar n yimahlen ilibikiyen mazal-it yettwasmeyya.
Addin →Tekka-d seg tefiniqit, tapunikt mazal-itt tettwameslay deg Tafrikt n ugafa armi d lqern wis 5 mbeɛd Ɛisa, akken i d-yeqqar Augustin.
Appien yeḥka-d, qrib Byrsa, ixxamen n sețța iḥedrayen ; aɣerbaz apuni yesnjam i wemḍiq akked usegnaf afrikan.
Ilibikiyen, Inumidiyen, Imeṛṛa nnuɣen akked Iberiyen, wid n Jzayer Baléares d Igaliyen : aɛesskar-agi yesken-d asegmi afrikan n Qarṭaǧ.
Aɛesskar →Tamusni tafiniqit akked tamusni tamasayt n wakal fkant-d yiwet seg tfellaḥin yesɛan aṭas n lɣella deg ddunit taqdimt.
Tafellaḥt →
Idles d-yekkan seg Ccerq, iẓaṛ deg Tafrikt, yeldi ɣer Tagrikt akked Maṣer : Qarṭaǧ d amagar n yiberdan.
Tagemmi tafiniqit tekka-d seg ddunit n Kanaɛan mbeɛd leɛwayed n « Igduden n lebḥer », azal n 1200 send Ɛisa. Teṭṭef zik aṭas ismal timiṣriyin, imbeɛd tigrikiyin. Qarṭaǧ tewrit asemdiweg-agi tawi-t ɣer ugmur.
Akken i d-yeqqar Augustin, iqeddacen n Tafrikt qqaren-d mazal-iten « Chanani », Ikanaɛaniyen, ugar n xemsa iqrunen mbeɛd 146. Acehhed-agi yettwasmeyya : Josephine Quinn tettwali deg-s tarrayt n wawal, Gabriel Camps yettwali deg-s tutlayt talibikit, apunikus akka yebɣa ad yini aṭas n tikwal « afrikan ».
Ucenfiṛen imeẓyanen n djaǧ ttwasersen deg yimḍalen iwakken ad sfeḍen leǥnun, lemtel n ulutus : Maṣer dinna meṛṛa. Seg lqern wis 4 send Ɛisa, ismal igrikiyen ddukklen fell-as.
Aqcic n Motyé, azru n lqern wis 5 i d-yettwafen deg 1979, yessken tamsalt : Melqart ihellanen, lǥerḥ n umenɣi agrikan, neɣ asutel apunik i umgezzam n Sicile ? I Serge Lancel, Qarṭaǧ tella d amḍiq n umsagar, teldi aṭas ɣer wayen i d-yekkan seg berra.
Azekka alibiko-apunik n Dougga (lqern wis 2 send Ɛisa) yesdukkel ismal timiṣriyin d wayen d-yekkan seg Tagrikt ɣef tmurt tinumidit. Ɣer El Hofra, qrib Cirta (Constantine), amḍiq aqeddas aneggaru apunik ameqqran akteṛ i yettwakecfen yesdukkel ismal ilibikiyen d yipuniyen.
Deg timdinin n Tafrikt taṛumanit, sufeṭ llant kra n tikwal krad deg umkan n snat : kra n yimusnawen ttwalin deg-s ayen d-yekkan seg Imaziɣen.
Sufeṭ sɣaṛen mazal-iten timdinin n Tafrikt taṛumanit deg lqern wis 2 mbeɛd Ɛisa. Opus africanum n Kerkouane yettwaf deg Capitole n Dougga. Baal Hammon yuɣal d Saturne afrikan, yettwaqdar armi d lqern wis 4, Tanit tuɣal d Caelestis n Iṛumaniyen (Marcel Le Glay).
Akken i d-yeqqar Pline (XVIII, 22), idlisen n texxamin n tira n Qarṭaǧ ttunefkent i igelliden inumidiyen. I Stéphane Gsell imbeɛd M. H. Fantar, tudert n tutlayt tasamit tezmer ad tefk afus, aṭas mbeɛd, i taɛrabt n Lmaɣrib.
Seg mraw iseggasen aya, ADN aqdim yesseqsay ɣef yimezwura n yimezdaɣ n umaḏal apunik. Igmaḏ, bennun ɣef kra n sserdasat, snernin tasekkant n wagdud i d-yusan s lekter seg Ccerq.
Ayen i d-tǧǧa Qarṭaǧ i umurig.
Lwert yeqqimen aṭas : isem s yiman-is n Tafrikt yekka-d seg tmurt anida tebna temdint tapunit.
Iqarṭaǧiyen ttwalin seg ibidaɣen imezwura n ugaraw n Turuft n Tafrikt.

Qarṭaǧ tesres lqwaɛed n temdint di Tafrikt n ugafa ; Kerkouane, ɣef Ras Addar, d acehhed ilhan akteṛ.
Tirrayin tiqarṭaǧiyin bedlent tiẓgi n ugafa n Tafrikt.
Augustin n Hippone (354–430), Amaziɣ yettwaṛumi, yeqqar-d belli tapunikt mazal-itt tettwameslay deg tuddar — ugar n 500 n iseggasen mbeɛd aɣelli n Qarṭaǧ.
Azal n 500 send Ɛisa, 60 n lbabura akked 30 000 n imaẓlaḥ ɣef rrif n ugaraw n Turuft. Taqsist tḥekku-d « ilfan n lǥab » — ahat d imegdal neɣ ilfan n lǥab — akked wedrar yeččuren s times.
Yettwaḥudd sɣur César, asers-nni-nniḍen n Qarṭaǧ yettwakemmel ddaw n Auguste (29 send Ɛisa). Tamdint tuɣal d yiwet seg timdinin timeqqranin n Tagelda, taneddawt n Africa.
Awal aɛrab إفريقية, i d-yeqqaren ɣef Tunisia n leqrun agensan, d asuɣel usrid n Africa n latinit.
Amḍiq n Qarṭaǧ, deg ugmur n Tunes, yettwajerred deg lwert agraɣlan n UNESCO seg 1979.
Hanibal, yilul-d di Qarṭaǧ, yeddu s uɛesskar afrikan s telqey mgal tezmert tigrikit tameqqrant n zzman-ines.