Tasertit d Tmetti di Qarṭaǧ
Ulac agellid ulac tiran : tagduda n yimettjaren, yettwaɛzen sɣur Aristote, anda sin ineɣlafen i d-ttwafernen, Asqamu d Tajmaɛt n Ugdud bḍan adabu.

n isufiten i d-ttwafernen i useggas — « igelliden » n yimeskaren igrikiyen d yilatiniyen
n yiɛessasen n wesqamu n uɛraḍ akken i d-yeqqaṛ Aristote (« Imeqqranen » ɣer Justin)
d lweqt n twuri i yiɛessasen-agi deffir tririt n Hannibal di 196 — zdat-s armi d tamettant (Tite-Live)
n tiran ulac yerna ulac tagrawla ara nebder deg umezruy n temdint, akken i d-yeqqaṛ Aristote
Anwa i yḥekkmen Qarṭaǧ ?
Anagraw i d-qqaṛen Imezwura « amxallaṭ » : kra n tgelda, aṭas n yimeqqranen, amur n tdimukrasit.
- Tajmaɛt n Ugdudtafrant ? (yemgaraden fell-as) 2 isufiten
- Tajmaɛt n Ugdudyeţɛarif Iqayden n Lɛesker
- Asqamuyeţwasekcem ma yella umgired Tajmaɛt n Ugdud
- 2 isufitenaneɣlaf Asqamu
- Iqayden n Lɛeskerttrarent lexbar Asqamu
- Asqamutefka-d iɛessasen Imeqqranen n 104
- Iqayden n Lɛeskerttwaɛraḍen asmi d-uɣalen Imeqqranen n 104
- Timɣarin n Xemsaferrnen Imeqqranen n 104
Izirig yettwaṛẓen : azday ur yettwassen ara. Askasi-agi isdukkel addad aneggaru (lqern wis 4–3) seg tɣbula idrisen aktar d tigrikiyen.
Isufiten
Seg wawal afiniqi shofet, « amɛeṣṣef ». Sin ineɣlafen ttwafernen yal aseggas, Igrigen d Iṛumaniyen semman-ten « igelliden » ulac awal nniḍen. Ssawalen Asqamu, feṣlen lḥeqq, ḥekkmen tamdint, maca ur ḥekkmen ara lɛesker. Ur yettwassen ara anwa i ten-yefernen : imeqqranen neɣ ugdud.
Sznycer ; Sénèque, Talwit n Teɣẓin, IV, 5
Asqamu
Tirawin ssawalent-d « Imɣaren n Qarṭaǧ ». Yusa-d seg twaculin timeqqranin, yesɛa ahat aṭas n imeqqranen deg-s. Amennuɣ, talwit, tadiblumasit : nețța i yettwasbedden deg tɣawsiwin timeqqranin, yerna iqayden n lɛesker ttasen-d ad as-rren lexbar.
Sznycer ; Tite-Live
Imeqqranen n 104
Asqamu amecṭuḥ i t-isemman akka Aristote kan (« Imeqqranen n 104 » neɣ « Imeqqranen »). Akken i d-yeqqaṛ Justin, meyya n yiɛessasen i d-ittwafernen seg Usqamu țɛerḍen tigawt n yiqayden asmi d-uɣalen. Ttwafernen i tudert meṛṛa armi d tririt n Hannibal.
Aristote, Tasertit, II, 11 ; Justin, XIX, 2
Timɣarin n Xemsa
Tiǧmuyaɛ n xemsa imdanen, i d-ihedren fell-asent Aristote kan. Ferrnent iman-nsent, xeddment ɣef tɣawsiwin timeqqranin, ferrnent imdanen n Imeqqranen n 104. Tawuri-nsent s telqayt mazal-itt d tabaḥart.
Aristote, Tasertit, II, 11
Tajmaɛt n Ugdud
Irgazen ilelliyen, ddukklen deg agora akken i d-yeqqaṛ Diodore. Mi ur myefhamen ara isufiten d Usqamu, tamsalt tettawi-tt-id tajmaɛt, yal yiwen izmer ad yagi i tuttra (Aristote). Polybe iḥesb belli tṭṭef adabu aktar deg lweqt n yimenɣan ipunikiyen.
Aristote ; Diodore, XX, 9 ; Polybe, VI, 51
Iqayden n Lɛesker
Aḥekkam n lɛesker yebḍa ɣef tneɣlafin tiɣersiwin. Iqayden, ttwafernen seg twaculin timeqqranin, ttwafernen ɣer tama, ahat sɣur tajmaɛt. Rrant lexbar i Usqamu, yezmer Imeqqranen n 104 a ten-ɛerḍen deffir umennuɣ.
Sznycer ; Justin, XIX, 2
Ddustur yettwabedren d lemtel
« Qarṭaǧ tettwassen s uḥekkam igerrzen […]. Abeggen n ddustur iqam : ugdud yeqqim yeddukel akked unagraw, ur d-nwala ara dinna tagrawla iwulmen n yisem-is, ulac tiran. »
Aristote yessers Qarṭaǧ, d tamdint-nni kan ur nelli ara tagrikit, ɣer tama n Sparte d Crète gar ddusturen ifazen aktar : anagraw « amxallaṭ » i yesdukklen tagelda (isufiten), imeqqranen (Asqamu) akked tdimukrasit (tajmaɛt). Polybe daɣen ad d-yebder lqima n wanagraw-agi (VI, 43).
D tewlaft n yiwen wass, mačči d lemtel ur nbeddel : lqima n tira-agi tettwamyaɣ fell-as seg Stéphane Gsell, yerna imezruyen n wass-a qeblen belli anagraw-agi ibeddel seg lqern ɣer lqern (Sznycer).
Aṭas n wazal i ssɛaya
- Ferrnen ineɣlafen ɣef ssɛaya-nsen am wakken ɣef lqima-nsen : d adabu n yimeqqranen.
- Tineɣlafin ɛlayen ttwasnezzent — win ixedmen ad inadi syen ad issɛaya.
- Yiwen wergaz yezmer ad yesɛu aṭas n tneɣlafin deg yiwet n tikkelt.
- Talwit n temdint teqqen ɣer ssɛaya : Qarṭaǧ tazen yal tikkelt amur n ugdud ad ssɛayan deg temdinin i tḥekkem.
Sin iqernan deffir-s, Polybe iḥesb belli ddustur n Qarṭaǧ yekker ad yeɣli : deg lweqt n Hannibal, ugdud yeṭṭef adabu asmi di Ṛuma Asqamu mazal iḥekkem (VI, 51). Yebder-d daɣen belli di Qarṭaǧ tneɣlafin ttwasnezzent s wudem azzayez, asmi di Ṛuma win yesnezzen tefrant ad yemmet (VI, 56).
Anagraw i Yettbeddilen
Tametti Tḥuza Aṭas Idrisen
Deg wenẓul, imeqqranen n uẓar n Tyr ; ddaw-s, ugdud i d-ǧǧan tira almi d yal tikkelt deg tillas.
Imeqqranen
Arraw n yimezdaɣen n Tyr, twaculin-agi timeqqranin ṭṭfent tadamsa, tasertit d ddin. Zik d ibabuṛen, uɣalen d wid yesɛan lqaɛa tameqqrant, ṭṭfent tineɣlafin akk, zedɣent deg ixxamen ssɛayanin, di Cap Bon neɣ deg lḥara n Mégara (Bessis).
Lkahnin
Usan-d seg Imeqqranen, sdukklen agraw yettwasbedden mliḥ. Ixxamen n ssjada, imukan n tussna, ḥerzen seg waṭas n leqrun tutlayt d yidles afiniqi, armi d ddaw n Ṛuma. Yiwen uzru n usekkil n tofet (lqern wis 3, Amuzgan n Bardo) isban-d lkahen s ubernus n lkettan, aqerruy-is yettwaḥlaqen ddaw n ṭṭaqiya.
Ugdud n Temdint
Imesnaɛen d imettjaren, s uɛdad ur yettwassen ara ; irgazen ilelliyen d iklan, wiyi d wayla n yiwen umdan neɣ n Temdint ; akked ibeṛṛaniyen i d-yusan seg akk Lebḥer Alemmas (Dridi). Tira n zik ur asen-tefka ara awal ur-iyi kra tikwal.

Tilawin, gar Tazmert ɣef Yiman d Tdukla
Didon, Sophonisbe, tameṭṭut n Hasdrubal i yefran tamettant di 146 : kra n timucuha ibanen, maca drus n tɣbula. Tametti d tabaḍnit, maca tefka i tilawin tazmert ɣef yiman n tidet : kra n yiẓra n usekkil n tofet ttwafkan sɣur tilawin s yisem-nsent, aṭas n lmihen ldin i-tent, tawuri n lkahnin daɣen ur tt-tent-tegg ara (Dridi).
Zzwaǧ yeqqim d lsas asertan. Sophonisbe, yelli-s n uqayed Hasdrubal mmi-s n Giscon, tezweǧ agellid anumidi Syphax akken ad tseddukel tadukla, syen Massinissa. Ur yettwassen ara ma tella poligamit.
Ilibiyen : ddaw adabu, maca yal tikkelt ilaqen
Imezdaɣ izuranen d wid ur yettwassen ara mliḥ. Ttjara n zik tuɣal d adabu : deg umennuɣ apunik amezwaru, Qarṭaǧ tettekk azgen n timegriwin n lexla (Polybe, I, 72), tagrawla tettuɣal-d yal tikkelt — di 240, Ilibiyen ddan s tegrawla ɣer umennuɣ n Yimirsinariyen.
Maca tiddukla qeṛbent : imeqqranen ipunikiyen zweǧen tiḥerɛatin tilibiyin (Bessis), kra n iẓekwan sdukklen lɛadat tifiniqiyin d tilibiyin, tiddukla tipunikiyen llant d tiɣersiwin seg tazwara-nsent. Deg lqern wis 2, iɣurar n Massinissa gan amur deg uɣelluy n temdint.
Pour aller plus loinSources de cette page
14 références
Sources antiques
- Aristote, TasertitII, 11
- Polybe, ImezruyenI, 72 ; VI, 43 ; VI, 51 ; VI, 56
- Diodore de Sicile, Lmaktaba n UmezruyXX, 9 ; XX, 44
- Justin, Agzum n Imezruyen Ifilipiyen n Trogue PompéeXVIII–XIX ; XIX, 2
- Tite-Live, Amezruy n ṚumaXXXIII, 46–47
- Sénèque, Talwit n TeɣẓinIV, 5
Travaux modernes
- Maurice Sznycer, Carthage et la civilisation punique, PUF, 1978
- Sophie Bessis, Histoire de la Tunisie : de Carthage à nos jours, Tallandier, 2019
- Hédi Dridi, Carthage et le monde punique, Les Belles Lettres, 2006
- Edward Lipinski (dir.), Dictionnaire de la civilisation phénicienne et punique, Brepols, 1992
- Stéphane Gsell, Histoire ancienne de l'Afrique du Nord, Hachette, 1920
- Karl Julius Beloch — yettwabder deg usebter (lexyal n tgelda n Qarṭaǧ)
- Gilbert Charles-Picard — yettwabder deg usebter (lexyal n tgelda n Qarṭaǧ)
- Wikipédia, Carthage ; Civilisation carthaginoise — CC BY-SA 4.0, agbur yettwabedlen