Traduction en version bêta, en cours de relecture. Lire la version française

Lkanu aqdim s tɣenjawin, tiẓeg
Lkanu aqdim s tɣenjawin d tfeluct
Anmhal n lebḥer · Qarṭaǧ

Aqeṛn wis 6 – wis 5 uqbel Ɛisa (ɣer 500 ?)

Hanun Bu Lebḥer

« Agellid n Iqarṭaǧiyen » akken i d-tenna Tirzi — ahat d asufeṭ neɣ d umaẓan n temdint.

Yettwazen sɣur Qarṭaǧ ɣer deffir n Tigejda n Hercule, iḍfeṛ rrif n Agaraw Aṭlanti n Tafrikt akken ad yesers tudrin din. Taqsiṭ-is, Tirzi, d ccahada taqburt n unadi n Lɣerb n Tafrikt.

60

n lbabuṛen s xemsin n tɣenjawin

30 000

n yergazen d tlawin, akken i d-tenna Tirzi

6

n tudrin yettwasersen ɣef rrif n Agaraw Aṭlanti

3

« tigurilliyen » yettwaṭṭfen, iɣelman-nsent wwin-ten ɣer Qarṭaǧ

Awalen imezwura n Tirzi

« Yehwa i Iqarṭaǧiyen ad iṛuḥ Hanun ɣer deffir n Tigejda n Hercule, ad yesers tudrin n Libufinisiyen. Iṛuḥ ihi s sețțin n lbabuṛen akked waṭas n yergazen d tlawin, ɣer tlatin alef, akked lqut d wayen akk i gesra. »

Tirzi n Hanun, § 1
Adlis

Adris wa yiwen

Tirzi tewweḏ-aɣ-d s tgrikt, deg yiwet n tira-ɣuṛes tabizanṭit n leqṛun wis 9, yettwaḥerzen di Heidelberg. Tettbeyyen iman-is d tasuqilt n tira tapunikt i gessers Hanun, asmi yuɣal-d, deg umqam n Kronos — yeɛni Baɛal Hammun — di Qarṭaǧ.

Awezlan (18 n tegzumin), iqqaṛ akken ilaq am tezmilt n lbabuṛ, ikemmel ussan n tira ɣef lebḥer, isemma imukan. D yiwen seg idrisen iqarṭaǧiyen idrusen aṭas i d-yeqqimen, xersum s ubrid aggur.

Azemz n tirzi ur yettwassen ara s ṣṣeḥ: tettusers s telqey ger aqeṛn wis 6 d wis 5 uqbel Ɛisa, deg wakud i deg Qarṭaǧ tesnas ssbek-is n yiswaq n Agaraw Aṭlanti.

Tirzi, asuref s asuref

Ɣer deffir n Tigejda n Hercule

Tazwara
Asutel yeffeg seg Qarṭaǧ, iḍfeṛ rrif n Ugafa n Tafrikt, izger tabuɣezt n Gibraltar — Tigejda n Hercule.
Timyatiryun
Sin wussan seld tbuɣezt, tamdint tamezwarut tettwasers, ɣer rrif n uzaɣaṛ ameqqran.
Suluwis
Aẖali yeffren s tgemmunin; din bennun amqam i Pusidun.
Semmus n tudrin
Deffir n ugelmam ideg llan ilfan, ttwasersent Karikun Teicus, Gitte, Akra, Melitta akked Arambis.
Lixus
Ɣef wasif-agi ameqqran, tiddukla akked At Lixus, imeksawen itlellen, i d-yefkan imsalayen.
Kerne
Tagzirt tamecṭuḥt deg tagna, anida ttwasersen imezdaɣ imaynuten: tettuɣal d ssas n tirzi. Hanun iḥseb belli tebɛed seg Tigejda am wakken tebɛed Tigejda seg Qarṭaǧ.
Krites
Asif yeččuṛ d yiqṭiwen akked yimaẓẓuɣen n lebḥer; irgazen lsan iɣelman nnekkaren i yimsebrayen s wezṛu.
Times n yiḏ
Deg yiḏ, aẖali yettwassen s times; sellen i tɣenjawin, ttzuran d iɣiḍen. Iweɛẕalen fkan lameṛ ad rewlen.
Takeṛṛust n Yilluten
Adrar aɛlayan deg tmes, tiɣuraf-is ẖilent ad ḥeḍḍnent s yitran: Theon Ochema, « Takeṛṛust n Yilluten ».
Aqeṛwi n Usammar
Deg tegzirt n tagna-agi zedɣent « tigurilliyen ». Lexsas n lqut, asutel yettuɣal ɣer deffir.
Tuɣalin
Di Qarṭaǧ, taqsiṭ tettwaseṭṭaṛ deg umqam n Baɛal Hammun.

Ɣef tkarṭa

Tirzigin n Elisa, Hanun d Himilkun. Seld Lmerruk, abrid n Hanun yeqqim d tiktit kan.

Asali n tkarṭa…

Tilisa iqerrben ɣef leḥsab n tezrawin n umezruy (timnaḏin n tiɣawla, mačči d tilisa n wass-agi). Agrudem n tkarṭa: Natural Earth. Imukan iqdimen: isental yettwassnen.

Ayen i d-yeẓra Hanun

Asers n yimezdaɣ

Tudrin n Libufinisiyen

Tlatin alef n yergazen d tlawin: mačči d ahuzi, d tawuri n users n yimezdaɣ. Tudrin timaynutin, zedɣent-tent Iqarṭaǧiyen d Ifriqiyen, ssersent abrid n Agaraw Aṭlanti.

Iɣersiwen n Tafrikt

Ilfan, iqṭiwen, imaẓẓuɣen n lebḥer

Tirzi tbeyyen-d agelmam anida ttirarent ilfan, sakin asif yeččuṛ d yiqṭiwen akked yimaẓẓuɣen n lebḥer — yettuɛawaden aṭas ɣer wasif n Senegal.

Theon Ochema

« Takeṛṛust n Yilluten »

Adrar n tmes i d-yettban seg lebḥer. Llan wid i d-yeẓran adrar n Kamirun, abeṛkan ur yefsi ara iɛedda 4 000 n yimitren; wiyaḏ ḥesben-tt d times n lexla ɣef yidurar n rrif.

Taɣmart n lbabuṛ apunik n Marsala
Lbabuṛ apunik n Marsala, aqeṛn wis 3 uqbel Ɛisa
Aqeṛwi n Usammar

« Tigurilliyen »

« Llant waṭas n lweḥc; ugar-nsent d tlawin s lǧeld yeččuṛen d ucebbub, i gesawalen imsalayen-nneɣ igurilliyen. Ur nezmir ara ad neṭṭef irgazen; neṭṭef tlata n tlawin, i gettqerrifen tettɛeḏḏant… Neɣ-itent, nawi-d iɣelman-nsent ɣer Qarṭaǧ. »

Tirzi n Hanun, § 18

Ma d izem n lɣaba (chimpanzé), ma d agurilli, ma d ababwin (babouin)? Yiwen ur yessin. Plin Amɣar yeqqar-d dakken iɣelman-agi qqiment d askanen deg umqam n Junun (Tanit) armi d aṭṭef n Qarṭaǧ deg 146. Deg 1847, lɛulama n tɣawsiwin n ṭṭbiɛa Savage d Wyman ɛawden-d awal n Tirzi akken ad semmin i uqchuc ameqqran n Tafrikt talemmast: agurilli.

Armi ɣer wanda i yeṭṭef?

Imussnawen n umezruy mgaraden seg leqṛun: tanzagin d ismawen n Tirzi ẕẕayen aṭas n yiwalayen.

Tɣuri taɣezfant

Armi ɣer Kamirun

Takeṛṛust n Yilluten ad tili d adrar n Kamirun, Aqeṛwi n Usammar d daxel n tagna n Gine, neɣ ula d Gabun. Hanun ad yili yezger ugar n 5 000 n ikilumitren seld tbuɣezt.

Adrar n KamirunTagna n Gine
Tɣuri talemmast

Senegal, Sierra Leone

Krites ad yili d asif n Senegal, Takeṛṛust n Yilluten d adrar n Kakulima (Gine) akked Aqeṛwi n Usammar d rrif n Sierra Leone. D tiktit i gettwaqeblen aṭas.

Asif n SenegalGine
Tɣuri tawezlant

Lmerruk Aṭlanti

Kra n lɛulama snernin tirzi ala ɣer usammar n Lmerruk (Kerne = tegzirt n Mogador, anida ttwaf-d iswaq n Ifinisiyen) ḥesben-d belli ayen i d-yeqqimen yemɣaṛ-it, neɣ ula yesnulfa-t umsuqel agriki.

MogadorAdris yettwabeddlen?
Lwert

Taqsiṭ i gezgren leqṛun

Zzman aqdim
Plin Amɣar akked Arrian bedren Hanun; Arrian yura-d belli yuɣal ɣer deffir seld 35 n wussan n tira ɣef lebḥer, s lexsas n waman d ssxana tazɣurant. Plin iqeṛṛeb-it ɣer Himilkun, yettwazen ɣer ugafa deg uzemz-nni.
Aqeṛn wis 15
Iburtugizen ur zegren ara ẖali Bojador armi 1434: qrib alfin n iseggasen seld-as, inagmaren n Tenhudi ṭṭfen, war ad ẓren, abrid n lbabuṛen iqarṭaǧiyen.
1847
Isem « agurilli », i d-yettwakksen seg Tirzi, ikcem ɣer umawal n lɛulama.
Ass-agi
Tirzi teqqim d taqsiṭ tiddukli n tira iqarṭaǧit i d-yeqqimen iyes, d adris aqbur ɣef idgaren n Lɣerb n Tafrikt.
Qadis, Gadir taqburt
Gadir (Qadis), tamdint tafinisiyt seld tbuɣezt, tawwurt n Aṭlanti apunik
Pour aller plus loin

Sources de cette page

5 références

Sources antiques

  1. War isem, Tirzi n Hanun§ 1 ; § 18 — adris agriki yettwaseṭṭaren s tira tabizanṭit n Heidelberg
  2. Plin Amɣar, Amezruy n tɣawsiwin n ṭṭbiɛa — iɣelman n « tigurilliyen » deg umqam n Junun; Hanun d Himilkun
  3. Arrian, Indike — tuɣalin seld 35 n wussan n tira ɣef lebḥer

Travaux modernes

  1. Jean-Gabriel Demerliac d Jean Meirat, Hannon ou l'empire punique, Les Belles Lettres, 1983
  2. Thomas S. Savage d Jeffries Wyman, 1847 — bedrent deg usebter: ɛawden awal « agurilli » i uqchuc ameqqran

Toute la bibliographie →Glossaire →

I tɣuri daɣen