Imenɣan ipunikiyen
Krad n yimenɣan deg meyya d tmanya ɛecra n iseggasen : amennuɣ ger Qarṭaǧ d Ṛuma ɣef Lebḥer Ageraɣlan. Awal yekka-d seg latinit punicus, « afiniqi » — d isem i gefkan Iṛumaniyen i Yiqarṭaǧiyen.

n yimenɣan ger Qarṭaǧ d Ṛuma
n iseggasen ger tazwart n umenɣi amezwaru (264) d uɣelli n Qarṭaǧ (146)
n iseggasen n umenɣi usrid s wazal (23 + 17 + 3)
n ttalan n nnuqra i yettuḥettmen Qarṭaǧ deg 201, ad ttwaxelsen deg 50 n iseggasen
Uqbel Ṛuma : Igrikiyen n Sicile
Ugar n sin iqrunen, aɛdaw n Qarṭaǧ mačči d Ṛuma maca d timdinin tigrikiyin, s telqey di Sicile. Akked Ṛuma, imsagaren qqimen aṭas lweqt ttwaseflen s lemɛahda.
Sin iqrunen n umenɣi ɣef Sicile
Lemɛahda akked Ṛuma
Lemɛahda-agi ttaken i Qarṭaǧ amagnu n ttjara di Tafrikt n ugafa akked i Ṛuma laman n Latium. Lemsawat-nsen yettnernin aṭas yettwali aṭas n tikwal d asekken n tjeɣrit tettnerni.
Agathocle di Tafrikt
Deg 310, Hamilkar, mmi-s n Giscon, yeṭṭef qrib akk Sicile yeḥreṣ Syracuse. Agathocle yerẓ aḥeṛṣ, yers ɣer Ras Addar yesserɣ lbabura-ines iwakken ad yekkes seg yirgazen-is yal usirem n tuɣalin (Diodore, XX).
I tikkelt tamezwarut, lɛesker n uɛdaw yeḥdem amur n Tafrikt n Qarṭaǧ, i deg kra n yiḍfan ilibikiyen ffɣen. Qarṭaǧ teṭṭuḥettem ad d-tessawel lɛesker-is seg Sicile. Amenɣi yekka krad iseggasen yefra s urewl n Agathocle, i yeǧǧan lɛesker-is (307).
Pyrrhus di Sicile
Mbeɛd tinyafiyin-is iɣezzif ɣef Ṛuma di Italya, agellid n Épire yeɛdu ɣer Sicile s ssawal n Yigrikiyen. Yeṭṭef Éryx akked qrib akk ugmur apunik, maca yerreẓ zdat Lilybée, i lbabura-ines ur zemrent ara ad sekkṛent.
Yeffeɣ deg 276, yeqqar-d, akken i d-yeqqar Plutarque, yeǧǧa Sicile d amḍiq n umenɣi i Iṛumaniyen akked Yiqarṭaǧiyen. Tnac iseggasen mbeɛd, yeldi umenɣi apunik amezwaru.
Krad n yimenɣan
Amenɣi ɣef Sicile, amenɣi ɣef Lebḥer Ageraɣlan, amenɣi iwakken ad tettwahdem Qarṭaǧ.
Amenɣi apunik amezwaru
Amenɣi ɣef Sicile
Amenɣi apunik wis sin
Amenɣi n Hanibal
Amenɣi apunik wis krad
Aḥeṛṣ n Qarṭaǧ
Krad n yimenɣan mseɛdalen
| Amsizwar | Amenɣi 1 | Amenɣi 2 | Amenɣi 3 |
|---|---|---|---|
| Tiddet | 23 n iseggasen | 17 n iseggasen | 3 n iseggasen |
| Lmeqsud | Sicile | Hispanya, Italya, lḥekma ɣef Lebḥer Ageraɣlan | Tudert n Qarṭaǧ |
| Imukan | Sicile, lebḥura, Tafrikt (teklal n Régulus) | Hispanya, Italya, Sicile, Tafrikt | Qarṭaǧ akked tama-ines |
| Imenzaway iqarṭaǧiyen | Hanun, Adherbal, Xanthippe, Hamilkar Barka | Hanibal, Hasdrubal akked Magun Barka | Hasdrubal Boétharque |
| Imenzaway iṛumaniyen | Duilius, Régulus, Lutatius Catulus | Fabius Maximus, Marcellus, Scipion Ufrikan | Scipion Émilien |
| Imdukkal | Ṛuma : Imamertiniyen, imbeɛd Hiéron n Syracuse (seg 263) | Qarṭaǧ : Igaliyen, Capoue, Syracuse, Philippe V ; Ṛuma : imdukkal italiyen, Masinisa (seg 206) | Ṛuma : Utique akked Inumidiyen ; Qarṭaǧ qrib weḥd-s |
| Lqerra | Qarṭaǧ teffeɣ Sicile | Qarṭaǧ texsar Hispanya, lebḥer-is d ilfan-is | Qarṭaǧ tettwaṭṭef ; tamanaḏt taṛumanit n Africa |
| Amtawa | Talwit n Lutatius : 3200 n ttalan deg 10 n iseggasen (+1200 akked Sardaigne deg 237) | 10 000 n ttalan deg 50 n iseggasen, 10 n trirèmes | Ula d yiwen : tamdint tettwahdem |

Amenɣi apunik amezwaru
Deg 264, Imamertiniyen, iɛeskriyen uqeṛḍasen ṭṭfen Messine, ssawalen Ṛuma mgal Syracuse akked Qarṭaǧ. Ṛuma tezger ucenfiṛ : d tikkelt tamezwarut i llejyunat-is ffɣent Italya. Qarṭaǧ teṭṭef dinna ugmur n Sicile akked lebḥer.
Tezmert n wakal, Ṛuma teg lebḥer-is s usegzi n lbabur apuni yettwasersen ɣef tgaraf, tesnulfa corvus, tsidast n tɛerḍa i yesbeddlen amenɣi n lebḥer ɣer wemnuɣ n yiɛeskriyen n uḍar. Mbeɛd 23 iseggasen n umenɣi ɣef wakal d lebḥer, Qarṭaǧ tettwanɣelb di Tegzirin n Égades teṭṭuḥettem ad teffeɣ Sicile.
n iseggasen n umenɣi
n lbabura n umenɣi i yexsar Ṛuma (Polybe) ; azal n 500 i yexsar Qarṭaǧ
n ttalan i yettwaḥettem Qarṭaǧ ad texles deg talwit
Seg Messine armi d Égades
Amennuɣ n Iɛeskriyen Uqeṛḍasen
Yehdem s umenɣi, Qarṭaǧ ur tezmir ara ad texles azal n 20 000 n yiɛeskriyen uqeṛḍasen i d-yuɣalen seg Sicile. Kkren-d ddaw n Spendios, Mathos d Autarite ; timdinin tilibikiyin, ḥeṛṣent s lxerj, dduklent-d yid-sen, imbeɛd Utique akked Hippo. Qarṭaǧ s yiman-is tettwaḥeṛṣ.
Hamilkar Barka yesserɣel-iten deg lkamin n « Scie » (238), imbeɛd yeḥlek Mathos. Polybe yessawel-as amenɣi « ur yettwasemmeḥ ara ». Flaubert yegg-it d amḍiq n Salammbô (1862).
Deg 238–237, Ṛuma teṭṭef Sardaigne, imbeɛd Corse, tḥuddu s umenɣi Qarṭaǧ yeεyan : tessuter 1200 n ttalan-nniḍen. I Polybe, lmeεna-agi tella d yiwet seg ssababat n umenɣi wis sin.
Amenɣi apunik wis sin
Ameqqran akteṛ seg krad n yimenɣan. Sețța iɛecrin iseggasen, Hanibal yennuɣ di Italya war ma yexsar ula d yiwen n umenɣi usrid.
Mbeɛd lexsas n Sicile, At Barka bennun di Hispanya tazmert tamaynut, tarikt s lmɛadin n nnuqra-ines. Deg 219, Hanibal yeṭṭef Sagonte ; Ṛuma tesres amenɣi. Yezger Idurar n Pyrénées akked Idurar n Alpes, yawi amenɣi ɣer Italya.
Ṛuma tegri amenɣi usrid (tirrategin n Fabius « Win Yettwaxeṛṭalen ») tḥuddu deg wemkan-nniḍen : di Hispanya, imbeɛd di Tafrikt. Scipion yers deg 204 ; Hanibal, yettusawel, yettwanɣelb di Zama deg 202. Qarṭaǧ teqqim tedder, maca war leslaḥ.

Sagonte
Tamdint tiberiyen tamddakelt n Ṛuma ɣer unzul n Èbre : aḥeṛṣ-ines sɣur Hanibal yella d casus belli.

Trasimène
Ɣef rrif agafa n ilel, lɛesker aṛumani yettwaṭṭef deg tikli n webrid : tuffra tameqqrant akteṛ n zzman aqdim.
Ɣef tkarṭa
Timura n Qarṭaǧ d Ṛuma seg 814 armi d 146, imbeɛd tikli n Hanibal, s umussu.
Tilisa iqerrben ɣef leḥsab n tezrawin n umezruy (timnaḏin n tiɣawla, mačči d tilisa n wass-agi). Agrudem n tkarṭa: Natural Earth. Imukan iqdimen: isental yettwassnen.
Hanibal Barka
Limin, Idurar n Alpes, Cannes, Zama, lɣerba akked tmettant di Libyssa.
Tirrategin
Cannes, Trébie, Zama : tirrayin s yiḍes s yiḍes.
Ilfan
Seg ilfan n ugafa n Tafrikt armi d 80 n ilfan n Zama.

Amtawa n talwit
Qarṭaǧ tettali s lɣaci : deg 191, tessumer ad texles yakk deg yiwet tikkelt ayen i d-yeqqimen n lexlaṣ. Ṛuma tagi — lexlaṣ n yal aseggas yella daɣen d azday n lḥuḍuɛ.
Amenɣi apunik wis krad
Xemsin iseggasen mbeɛd Zama, Qarṭaǧ tfukk lexlaṣ-ines tettali s ssɛaya. Di Ṛuma, Caton Amɣar yesmed yal taɣect-is s « Carthago delenda est » : ilaq ad tettwahdem Qarṭaǧ.

Lmelḥ ɣef lxrab ?
Tamdint tettwasserɣ akal-is yettwanɛal, maca ula d yiwen uɣbalu aqdim ur yebder ara lmelḥ : d asnulfu atrar. Tutlayt d tgemmi tapunit qqimen ddren, Ṛuma tesres daɣen Qarṭaǧ lqern mbeɛd, ddaw n César d Auguste ; tuɣal d taneddawt n Tafrikt taṛumanit.
Aṭṭef n Qarṭaǧ →Pour aller plus loinSources de cette page
10 références
Sources antiques
- Hérodote, ImezruyenI, 166 — amenɣi n Alalia
- Polybe, ImezruyenIII, 22 ; III, 24–26 — aḏris n lemɛahda ger Ṛuma d Qarṭaǧ ; daɣen i umenɣi amezwaru d umennuɣ n Iɛeskriyen Uqeṛḍasen
- Philinos n Agrigente — adlis yeruḥen, yettwassen sɣur Polybe (III, 26)
- Diodore n Sicile, Axxam n yidlisen n umezruyXX — Agathocle di Tafrikt ; azemz n lemɛahda n 348
- Tite-Live, Amezruy aṛumani — azemz n lemɛahda n 348 akked tuɣalin n 306
- Plutarque, Tudert n Pyrrhus — aεdaw n Pyrrhus seg Sicile (276)
- Appien, Libyca — lekkes n leslaḥ akked uḥeṛṣ n Qarṭaǧ (149–146)
- Caton Amɣar — awal « Carthago delenda est », yettwaselken s tmacahut
Travaux modernes
- Gustave Flaubert, Salammbô, 1862 — ungal, yettwabder deg usebter
- Wikipédia, Carthage ; Civilisation carthaginoise — CC BY-SA 4.0, agbur yettwasegmi
Ɣer daɣen
Aɛesskar n Qarṭaǧ
Tarbaɛt tiqeddsent, ineggafen inumidiyen, imegrragen akked lbabura tiqenneεinin.
Ssɛaya i yesḥuddun Ṛuma
Acuɣer Qarṭaǧ, war leslaḥ maca tesεa ssɛaya, tezga tḥuddu Ssenaṭ.
Qarṭaǧ ɣef tkarṭa
Timura, tikli n Hanibal, tirzan akked yimdukkal.