Hanibal
Aktab n yisekkilen :Ḥnbʿl
« Lḥif n Baal », « Baal yefka lḥif »
Isem iεeǧben aṭas deg tira, aṭas uqbel mmi-s n Hamilkar Barka.
Traduction en version bêta, en cours de relecture. Lire la version française
D acu ččan, amek țelsan, amek i semman i warraw-nsen ? Tiririt teqqim deg ucerreg : ixxamen yettwasellen, ifecka n yimḍalen, agar n tira tiwezlanin, akked tamuɣli, aṭas n tikwal yesḥeqqṛen, n Yigrikiyen d Iṛumaniyen.

Kerkouane, i yeǧǧan deg ammas n lqern wis 3 send Ɛisa war ma tettwabna daɣen, akked yigrawen ipuniyen n Byrsa, sbeggnen-d ixxamen ; imḍalen fkan-d lǥab, lǥawahar, iwuraren.
Agar n izran n usfel, s telqey n tofet, fkan-d ismawen, lxedmat, taseddast n twaculin, kra n tikwal azemz. Wezlanin, qrib akk d ayen n ddin.
Caton, Plaute, Platon, Tite-Live neɣ Justin meslayen ɣef Qarṭaǧ seg berra, aṭas n tikwal d iɛdawen. Nbeddeṛ-iten, nḥerz tamuɣli tasmeyyit.
Ixxamen ipuniyen ur qqimen ara ala deg lqaɛa, maca ḥekkun-d tudert n twacult : aman, ẓẓiwan, lxusuyya.

Ulac adlis n lmakla apunik i d-wwḍen ɣur-neɣ. Nesnulfa lmakla s wayen i d-yeqqimen deg ikecfan, ifecka akked kra n yiḏrisen ilatiniyen.
Sers alica deg waman, ǧǧ-it ad yesseww s telqey.
Smir-it deg uqbac yeṣfan.
Rnu lǥebna tamaynut, tamment akked tmellalt ; semsel akk.
Smir-it ɣer tqabact tamaynut, seww-it.
Caton ur d-yefka ara lweqt ne sshana : lṭar aṛumani yeẕẕal azal n 327 g.
« Pultem punicam sic coquito. Libram alicae in aquam indito, facito uti bene madeat… »
« Seww tεesimt tapunit akka. Sers lṭar n alica deg waman, ǧǧ-it ad yesseww s telqey… »
Caton Amɣar, De agricultura, 85 (ammas n lqern wis 2 send Ɛisa)
Laḥḏer : d talɣa taṛumanit « s wudem apunik ». Teqqar-d ayen i d-ssawalen Iṛumaniyen ɣer Qarṭaǧ, mačči s laṣel ayen i ččan Iqarṭaǧiyen yal ass. Tεesimt n yirden tella daɣen d lmakla tagejdant n Iṛumaniyen.
Irden d ciεir gant laṣel n lmakla, deg tfarfarin, aɣrum d tεesimin. Tugna n ukufi n talaḥt, seg wudem n tabuna i yettwaseqdacen mazal ass-a di Tunisia, yettwafen deg weẓekka n Qarṭaǧ.
Aṣaweḏ, islman iqquren neɣ iqqesen, ṣṣedfa ; akked garum, lqut n uslem yettwasbibicen i d-yesfeṛqen umaḏal apunik aseqdec-ines ɣef Lebḥer Ageraɣlan.
Tiini, aẓalim, uzemmur, uluz ; ṛṛumman, i gessawalen Iṛumaniyen « tazart tapunit » (malum punicum, Pline Amɣar, adlis XIII) ; tiẓuṛin n tazdayt, acaraf i yeɣfen idrimen n Qarṭaǧ.
Magun yefka talɣa n ccṛab-agi n uẓalim yeqqur ɣef yiṭij imbeɛd yettwaɛemmren deg wučči n uẓalim ; ameǥeri aṛumani Columelle yeɣra-t (De re rustica, XII, 39).
Akken i d-yeqqar Platon, taɣardast taqarṭaǧit tegdel ccṛab i yiɛeskriyen deg teklal, i yimḥekmen deg useggas-nsen n tiẓyawt, i yimsegmaḏ n lbabur akked yimḥekmen deg lxedma.
Iwakken ad yesken aɛdaw ur yelli ara ala krad wussan n lebḥer, Caton yesken-d, akken qqaren, deg Ssenaṭ tazart tafrint yettwagezmen di Qarṭaǧ (Pline Amɣar, XV, 74-76).
Ɣer tadyant →Justin (XIX, 1) yefka i ugellid n Pers Darius lameṛ yegdel i Yiqarṭaǧiyen ad ččen aqjun. Tadyant-agi, tweḥḥed teḍheṛ-d lweqt aṭṭas, teqqim ur tettwasenqes ara.
Ula d yiwet llebsa tapunit ur teqqim ara. Nessen-tent s izran, talaḥt, lkafen — akked ucenfiṛ n ibeṛṛaniyen.


I Yigrikiyen d Iṛumaniyen, Ifiniqiyen d imsezzenzen imcewwfen, ɛemmṛen s lɛeṭṭar d lǥawahar, mačči d irgazen. Plaute yekkes-d seg-s ccetla : taqendurt tɣezfant, war tsiɣdin, aqeddac s imeẓẓuɣen ițwaqecmen s lxwatem.
Lɛalamat-agi llant d timasayin deg Ccerq Aqrib, ur d-qqaren wacemma ɣef lεib. Tite-Live s yiman-is yeḥka-d Hanibal yettuɛeqlen, yeṭṭes ɣef lqaɛa deg uberṭel n uɛeskri, yelsa am imdukkal-is.
Plaute, Poenulus, v. 975 d wayen i d-iḍfaren · Tite-Live, XXI, 4
Tugget n yismawen iqarṭaǧiyen d tefyar tiwezlanin i d-yessawlen i yillu. Ttwarun war inzizen, seg uyeffus ɣer uzelmaḍ, aṭas n tikwal wwḍen-d ɣur-neɣ ttwabeddlen s tegrikit d telatinit.
Aktab n yisekkilen :Ḥnbʿl
« Lḥif n Baal », « Baal yefka lḥif »
Isem iεeǧben aṭas deg tira, aṭas uqbel mmi-s n Hamilkar Barka.
Aktab n yisekkilen :ʿzrbʿl
« Baal d amεawan-iw »
Yeṭṭef-it argaz n yelli-s akked mmi-s n Hamilkar, akked anezwi aneggaru n Qarṭaǧ deg 146.
Aktab n yisekkilen :Ḥmlqrt
« Gma-s n Melqart »
Tɣuri yemεeǧben akteṛ (ʾḥ-mlqrt) : isem yesduklen bab-is akked yillu n Ṣur.
Aktab n yisekkilen :Bdmlqrt
« Deg ufus n Melqart »
Yebɣa ad yini ddaw n uḥraz-is. Yeṭṭef-it anezwi i yeεreḏen ad yeṭṭef lḥekma deg 308 send Ɛisa (Diodore, XX, 44).
Aktab n yisekkilen :Ḥmlkt
« Gma-s n Tagellidt » (?)
Milkat, « Tagellidt », tezmer ad tili d alqab n tyillut ; tɣuri-agi mazal-itt tettwasmeyya. Isem n umsegmaḏ n Ugaraw n Turuft (Pline, II, 169).
Aktab n yisekkilen :Mgn
« Tikci » (n yilluten)
Ahat seg uẓaṛ mgn, « ad yefk ». Isem n umeǥeri d gma-s ameẕyan n Hanibal.
Aktab n yisekkilen :Ḥnʾ
« Lḥif, aεeggal »
Talɣa tawezlant n yisem s ḥn-, yillu-ines yettwaεqel war ma yettwabder. Isem n umsegmaḏ n Tiklarit akked Hanun Ameqqran.
Aktab n yisekkilen :ʾdrbʿl
« Baal yesεa tazmert »
Yeṭṭef-it unemhal n lebḥer i yenɣelben lebḥer aṛumani di Drépane deg 249 send Ɛisa (Polybe, I, 49-51).
Aktab n yisekkilen :ʿbdmlqrt
« Aqeddac n Melqart »
Ismawen s ʿbd-, « aqeddac n », ḍfeṛen-t s yisem n yillu, llan gar wid ițɛemmren akteṛ ɣef izran.
Aktab n yisekkilen :ʾmtmlqrt
« Taqeddact n Melqart »
Talɣa tanṭawt, tettwaf ɣef izran n usfel n Qarṭaǧ, anida tilawin ggent-d asfel s yisem-nsent s yiman-nsent.
Aktab n yisekkilen :Ṣpnbʿl
« Baal yeḥraz »
Talɣa tagrikit d talatinit n yisem apunik i d-yettwasersen Ṣapanbaʿal : tɣuri i gezmer ad tili, mačči d tamagnut.
Aktab n yisekkilen :ʾlšt
Lmeɛna ur yettwassen ara
Aktab agrikan n yisem afiniqi i d-yettwasersen ʾlšt ; lmeɛna-s, am win n Didun, mazal-it yettwasmeyya.
Isem apunik yesdukkel isem n yillu akked wawal neɣ amyag. Deg tira, yal yiwen yeṭṭef lǥerima-ines, kra n tikwal deg aṭas n tsutawin (« X mmi-s n Y mmi-s n Z ») ; ismawen-nni s yiman-nsen ttɛawaden seg jeddi armi d arraw, syen i d-yekka waṭas n Hanibal d Hasdrubal.
Agemmay afiniqiAwitay apunik yettwassen kan s ucerreg : kra n yismawen n wagguren, kra n tisuɣyin, s telqey s tira akked yimeskaren igrikiyen.
Awal yrḥ yebɣa ad yini aggur akked waggur n wasegas. Di Qarṭaǧ, iseggasen ttwaseklan s yismawen n sin sufeṭ i yezgan. Atan wagguren yettwassnen deg tira tifiniqiyin akked tipuniyen ; aẓwel-nsen deg useggas mazal yettwasnulfa.
Di Ṣur, agellid Hiram yesres, akken qqaren, « aḥuzi » (s tegrikit égersis) n Héraclès-Melqart (Ménandre n Éphèse, yettwabder sɣur Flavius Josèphe, Tɣawsiwin Taɛebraniyin, VIII, 146). Tira tipuniyin bedrent alqab n lmeqdem, « win i d-isekkren illu » (mqm ʾlm), i gettwaqqnen ɣer lɛada-agi ; tikli-ines ur tettwassen ara.
Yal aseggas, Qarṭaǧ tettazen ɣer Ṣur tarbaɛt n iεeggalet s wasfel i Melqart : iεeggalet iqarṭaǧiyen llan dinna lawan n uḥeṛṣ n Alexandre, deg 332 (Arrien, Anabase, II, 24).
Imḍalen n warraw akked tugniwin n talaḥt fkan-d tamuɣli, mačči akmilen, ɣef wurar akked usegmi.

Imḍalen ɣer berra n lesswar, lebyuṛ n yimḍalen, ifecka n yimḍalen, izran n tofet : lɛadat n tmettant țwabedren akked ddin, aɣerbaz n yimḍalen akked taẓuri tapunit.