Aɛesskar n Qarṭaǧ
Imdebbren iqarṭaǧiyen zdat n iɛeskriyen i d-yusan seg Lɣerb n Agaraw Alemmas meṛṛa — akked usutel ameqqran akk deg zzman-is.

Anwa i gennuɣen ɣef Qarṭaǧ?
Kannas akked imenɣan ipunikiyen →Tarbaɛt tamqeddest
Ɣer 2 500 n yinamuren n tifaẓt, ddan s leslaḥ ɣezzif, ɣef leḥsab n Diyudur. Imdebbren d iqarṭaǧiyen.
Iɛeskriyen uḍaren Ilibiyen
Ul n uɛesskar: iɛeskriyen uḍaren ifaẓen, ddan s rremḥ d uglaɣelɣal, ttwasɣaren tikkelt-nniḍen di Kannas s leslaḥ yettwakksen seg Iṛumaniyen.
Aɛesskar ɣef wuyis Anumidi
War tiserdunt war lexṭam, fessus ur nettwaṭṭef ara: asḥaz, tarurwit tarrurant akked tuɣalin tuɣrint. Aɛesskar ɣef wuyis yelhan akk deg Agaraw Alemmas.

Imcetliyen
Ttwasɣaren seg tmeẕẕuɣt, ddan s tlata n tɣamsa akken ad wten s tanzagin yemgaraden (Strabun), ssekcamen aẓru d tirgalin n rrṣaṣ.
Iberiyen, Iseltiberiyen, Igaliyen
Tasmi tiberit — Ṛuma teẖdem seg-s gladius hispaniensis-ines — akked tɣecwect n Igaliyen n ugafa n Italya, i ddukklen deg Italya: tlemmast n uggur n Kannas.

Ilfan
Laslaḥ n uẖellel d uẖuf; 80 di Zama ɣef leḥsab n Bulib.
Issin ugar →Aɛesskar n lɛuhud akked tdukliwin
Qarṭaǧ, tamdint n ttjara ur nesɛi ara aṭas n yinamuren, ur tesger ara iɛesskaren imeqqranen n yinamuren. Tesmaɣlay tlata n yiɣbula: Ilibiyen n tmurt-is tafriqit, ilaq-asen leqdic; tirebbuɛin n yigelliden d yimeqqranen imɛawanen, ɣer tazwara Inumidiyen; akked yiɛeskriyen uqeṛḍasen yettwasɣen s lexlaṣ di Ispanya, di Gal, di Baliyar, di Lyunan neɣ di Kampanya.
Iqayden d imdebbren llan d iqarṭaǧiyen. Inamuren qeddcen ugar deg usutel, ur ddin ara s leslaḥ s tegrawla ala m'ara d-yili uẖaṭar ameqqran — mgal Agathoklis deg 310, mgal Regulus deg 256-255, deg uhuzi aneggaru n 149-146.
Anagraw-agi yesɛa talast-is: deg 241, iɛeskriyen uqeṛḍasen i d-yuɣalen seg Sqilliya, ur ttwaxelsen ara mliḥ, ssukkren. Amennuɣ n Iɛeskriyen Uqeṛḍasen (241-238) qrib yewwi Qarṭaǧ, uqbel ma Hamilqar Barka i t-yehudden.
Ksanṭipus Aspartit
Aɛeskri uqeṛḍas aspartit yettwasɣen sɣur Qarṭaǧ asmi aqunṣul Regulus yessers lkamb-is zdat Tunes. Issebded ɛawed aɛesskar, isseqdec aɛesskar ɣef wuyis akked ilfan deg uzaɣaṛ, yehudd ilijyun: Regulus yettwaṭṭef, Qarṭaǧ tettusellek.
Aɛesskar n Hanibal s wuṭṭunen

Imeqqranen n lebḥer
Lbabuṛen ipunikiyen ttwabnan s telqey tazuzayt: iẖricen-nsen sɛan tsekkilin n usbenneɣ, akken i t-id-yesken uẖiyar n Marsala. Ṛuma teẖdem ɣef lbabuṛ aqarṭaǧi yesɣumben akken ad tbeg asutel-ines amezwaru.
n yimukan n ldgar dayrawi (Appyan)
n yimeqdafen deg yal kinkiṛim
n lbabuṛen yettwaqeblen seld 201
Lbabuṛen n Qarṭaǧ
Asutel n umennuɣ akked win n ttjara qeddcen i yiwet n lqeṣd: ṭṭfen iberdan n ttjara (Lancel).

Ilkanen d lbabuṛen ifinisiyen, ttwaxedmen ɣef uɣerman aasiri n Ninive: Qarṭaǧ tweṛt tamusni-agi n lebḥer.
Tirirem
Tlata n ileqqaḍ n yimeqdafen yettwasersen afella ɣef wayeḏ akked tiɣmart n uẖenneq ɣer tazwara: lbabuṛ aklasiki, ɣer 200 n yergazen deg-s, 170 seg-sen d imeqdafen.
Lancel, Carthage, 1992
Takwadrirem
Ukkuẕ n yimeqdafen deg yal aẖric n usɣenjiw, i lbabuṛ yeẕẕayen ugar, ijamden ugar. Plin, yesmekta Aristu, isers asnulfu-ines ɣef Iqarṭaǧiyen.
Plin, Amezruy n tɣawsiwin n ṭṭbiɛa, VII, 207
Kinkiṛim
Tlul-d di Sarakuza ɣer 399 ddawt Denys Amɣar, tuɣal d lbabuṛ ameqqran n imenɣan mgal Ṛuma: ɣer 300 n yimeqdafen akked 120 n yiɛeskriyen n lebḥer, ɣef leḥsab n Bulib.
Diyudur, XIV, 41-42 · Bulib, I, 26
Gauloi
Igrikiyen ssawalen-as gaulos i lbabuṛ ajerrurdi n Ifinisiyen: tagant tehlal, tafeluct tamrabaɛt, drus n ssuken. Lbabuṛen-agi n ttjara ssexdamen daɣen lqut d tɣawsiwin i yisutal n umennuɣ.
Hirudut, III, 136
Hippoi
Lkanen yesɛan taɣmart yettwajerren d aqeṛru n uyis — syen-d isem-nsen agriki, « iyisan ». Ɣef leḥsab n Strabun, iḥewwasen imecṭaḥ n Gadir sseqdacen-ten akken ad ṣeggḍen ɣef rrif n Muṛiṭanya, armi d asif n Lixus.
Strabun, Tasnigrafit, II, 3, 4
Tirzigin tiɣezfanin
Tegzirt yettwagdalen
Ɣer lebɛid seld Tigejda n Hercule, Iqarṭaǧiyen ad ilin ufan tagzirt ur nesɛi imezdaɣ, teccur d isekla, texdaɛ, izegren-tt isaffen i gezmer ad ten-zegren lbabuṛen. Aṭas i tt-isɛeddan, kra sersen iman-nsen din. S lxuf belli ad tt-tessaweḏ i yibeṛṛaniyen, ad tṛuḥ i temdint, imeqqranen gdlen abrid ɣer-s ddawt uɣelluy n tmettant, ssaḥun wid i deg zedɣen, akken yiwen ur d-yemmeslay fell-as. Taqsiṭ ur nettwabeṭṭu ara, tesmekta ɣer tazwara aẖatar n ttrisekt n imsebrayen ipunikiyen.
Aɣbalu: De mirabilibus auscultationibus, 84 — tabdart yettwaselsen s diri ɣer Aristu
Anwa i gennabaḏen?
Tuɣawsiwin d tirebbuɛin
Tirrategin d tẖerkiyin
Tirrategin s telqey →Falanj d lkambat
Qarṭaǧ teẖdem seg umaḏal agriki d umaqduni asekles n falanj, aserwes n uɛesskar deg tanekra akked usegmi n lkambat (Dridi).
Aɛesskar ɣef wuyis d uẕẕi
Aɛesskar ɣef wuyis yuɣal d leslaḥ ifran; acengu yettuẕẕa di Kannas (216); tuffra n ugelmam n Trasimen (217) tɛawan ɣef lexsas n uṭṭun.
Taẓuri n uhuzi
Tiɣmert n uhuzi, ilkebcan, balistat akked tqattafin: deg 409, aɛesskar n Hanibal Amagoni yeṭṭef Sélinonte s tɣemrin ɛlayen yettmussunen akked ilkebcan (Diyudur, XIII, 54).
Aẖenneq, aẖerreq, aẖaṣer
Lwert aɛeskri
Yal aɣref deg wemkan-is
Iɛeskriyen Inumidiyen ɣef wuyis i ṭṭhur, imcetliyen n Baliyar i uẖellel, Ilibiyen d Iberiyen i tɣelt: Hanibal yerra asemyed-agi d laslaḥ n tirrategt.
Lemtel n uẕẕi
Aẕẕi n snat n tɣelfin n 216 yettwaẓar deg tesdawiyin n uɛesskar armi d zzman-agi; Schlieffen yerra-t d ul n tsertit-ines.
Sḏis mraw iseggasen war tuccḍa
Ɣef leḥsab n Bulib, aɛesskar n Hanibal n waṭas n yigduden werǧin iskker deg sḏis mraw iseggasen n umennuɣ di Italya, ɣas akken tezger-it ṣṣɛuba.
Wali tanekra ɣef tkarṭa s umussu
Pour aller plus loinSources de cette page
14 références
Sources antiques
- Bulib, ImezruyenI, 26 ; I, 49–51 — ikinkiṛimen, Drepane, uṭṭun n uɛesskar n Hanibal, ilfan n Zama
- Diyudur n Sqilliya, Tamkeddant n umezruyXIII, 54 ; XIV, 41–42 ; XXV, 8 — Tarbaɛt tamqeddest, ahuzi n Sélinonte, kinkiṛim, afran n yiqayden
- Appyan, Libika — 220 n yimukan n ldgar dayrawi
- Strabun, TasnigrafitII, 3, 4 — imcetliyen n Baliyar, hippoi n Gadir
- Plin Amɣar, Amezruy n tɣawsiwin n ṭṭbiɛaVII, 207 — takwadrirem ; tirzi n Himilkun
- Hirudut, ImezruyenIII, 136 ; IV, 42 — gauloi ; tizrigt tazegrart n Tafrikt
- Avyenus, Ora maritima — tirzi n Himilkun
- Aristu n diri, De mirabilibus auscultationibus84 — tegzirt yettwagdalen
Travaux modernes
- Serge Lancel, Carthage, Fayard, 1992
- Hédi Dridi, Carthage et le monde punique, Les Belles Lettres, 2006
- Khaled Melliti, Carthage, Perrin, 2023
- Madeleine Hours-Miédan, Carthage, PUF, 1982 — ɣef Tirzi n Hanun
- Philippe Leveau — yettwabder deg usebter (tiktit ɣef taddart n ilfan)
- Wikipedia, Carthage ; Civilisation carthaginoise — CC BY-SA 4.0, agbur yettwajerren