Traduction en version bêta, en cours de relecture. Lire la version française

Qarṭaǧ · Aɛesskar

Aɛesskar n Qarṭaǧ

Imdebbren iqarṭaǧiyen zdat n iɛeskriyen i d-yusan seg Lɣerb n Agaraw Alemmas meṛṛa — akked usutel ameqqran akk deg zzman-is.

Tamenɣut n Zama
Tamenɣut n Zama (202 uqbel Ɛisa)

Anwa i gennuɣen ɣef Qarṭaǧ?

Kannas akked imenɣan ipunikiyen →
Qarṭaǧ

Tarbaɛt tamqeddest

Ɣer 2 500 n yinamuren n tifaẓt, ddan s leslaḥ ɣezzif, ɣef leḥsab n Diyudur. Imdebbren d iqarṭaǧiyen.

Tunes n wass-agi

Iɛeskriyen uḍaren Ilibiyen

Ul n uɛesskar: iɛeskriyen uḍaren ifaẓen, ddan s rremḥ d uglaɣelɣal, ttwasɣaren tikkelt-nniḍen di Kannas s leslaḥ yettwakksen seg Iṛumaniyen.

Numidya

Aɛesskar ɣef wuyis Anumidi

War tiserdunt war lexṭam, fessus ur nettwaṭṭef ara: asḥaz, tarurwit tarrurant akked tuɣalin tuɣrint. Aɛesskar ɣef wuyis yelhan akk deg Agaraw Alemmas.

Amcetli n Baliyar
Tegzirin n Baliyar

Imcetliyen

Ttwasɣaren seg tmeẕẕuɣt, ddan s tlata n tɣamsa akken ad wten s tanzagin yemgaraden (Strabun), ssekcamen aẓru d tirgalin n rrṣaṣ.

Ispanya & Gal

Iberiyen, Iseltiberiyen, Igaliyen

Tasmi tiberit — Ṛuma teẖdem seg-s gladius hispaniensis-ines — akked tɣecwect n Igaliyen n ugafa n Italya, i ddukklen deg Italya: tlemmast n uggur n Kannas.

Lfil ɣef šikel
Ugafa n Tafrikt

Ilfan

Laslaḥ n uẖellel d uẖuf; 80 di Zama ɣef leḥsab n Bulib.

Issin ugar →
Asɣan

Aɛesskar n lɛuhud akked tdukliwin

Qarṭaǧ, tamdint n ttjara ur nesɛi ara aṭas n yinamuren, ur tesger ara iɛesskaren imeqqranen n yinamuren. Tesmaɣlay tlata n yiɣbula: Ilibiyen n tmurt-is tafriqit, ilaq-asen leqdic; tirebbuɛin n yigelliden d yimeqqranen imɛawanen, ɣer tazwara Inumidiyen; akked yiɛeskriyen uqeṛḍasen yettwasɣen s lexlaṣ di Ispanya, di Gal, di Baliyar, di Lyunan neɣ di Kampanya.

Iqayden d imdebbren llan d iqarṭaǧiyen. Inamuren qeddcen ugar deg usutel, ur ddin ara s leslaḥ s tegrawla ala m'ara d-yili uẖaṭar ameqqran — mgal Agathoklis deg 310, mgal Regulus deg 256-255, deg uhuzi aneggaru n 149-146.

Anagraw-agi yesɛa talast-is: deg 241, iɛeskriyen uqeṛḍasen i d-yuɣalen seg Sqilliya, ur ttwaxelsen ara mliḥ, ssukkren. Amennuɣ n Iɛeskriyen Uqeṛḍasen (241-238) qrib yewwi Qarṭaǧ, uqbel ma Hamilqar Barka i t-yehudden.

IlibiyenImɛawanen InumidiyenIɛeskriyen uqeṛḍasenImdebbren iqarṭaǧiyen
Tamenɣut tamezwarut tapunikt · 255

Ksanṭipus Aspartit

Aɛeskri uqeṛḍas aspartit yettwasɣen sɣur Qarṭaǧ asmi aqunṣul Regulus yessers lkamb-is zdat Tunes. Issebded ɛawed aɛesskar, isseqdec aɛesskar ɣef wuyis akked ilfan deg uzaɣaṛ, yehudd ilijyun: Regulus yettwaṭṭef, Qarṭaǧ tettusellek.

Tamenɣut n Tunes (Bagradas), 255 uqbel Ɛisa
Ɣef leḥsab n Bulib

Aɛesskar n Hanibal s wuṭṭunen

Tafsut 218
Ifeg seg Qarṭaǧant s 90 000 n iɛeskriyen uḍaren akked 12 000 ɣef wuyis.
Seld Ibru
Yeǧǧa tirebbuɛin n uḥadar di Ispanya: yezger idurar n Pirene s 50 000 n iɛeskriyen uḍaren akked 9 000 ɣef wuyis; 37 n ilfan zegren Ṛun.
Amwan 218
Yewweḏ ɣer Italya seld idurar n Alpes: 12 000 n Ifriqiyen, 8 000 n Iberiyen akked 6 000 ɣef wuyis, uṭṭunen i gejreḏ Hanibal s yiman-is ɣer ẖali Lacinium.
Kannas, 216
Ɣer 40 000 n iɛeskriyen uḍaren akked 10 000 ɣef wuyis zdat ɣer 80 000 n Iṛumaniyen d yimɛawanen-nsen.
Zama, 202
80 n ilfan deg tɣelt tamezwarut, sakin iɛeskriyen uqeṛḍasen, Ilibiyen d Iqarṭaǧiyen, akked iqeddimen n Italya deg tmendawt.
Asutel n lebḥer

Lbabuṛen ipunikiyen ttwabnan s telqey tazuzayt: iẖricen-nsen sɛan tsekkilin n usbenneɣ, akken i t-id-yesken uẖiyar n Marsala. Ṛuma teẖdem ɣef lbabuṛ aqarṭaǧi yesɣumben akken ad tbeg asutel-ines amezwaru.

220

n yimukan n ldgar dayrawi (Appyan)

~300

n yimeqdafen deg yal kinkiṛim

10

n lbabuṛen yettwaqeblen seld 201

Lbabuṛen n Qarṭaǧ

Asutel n umennuɣ akked win n ttjara qeddcen i yiwet n lqeṣd: ṭṭfen iberdan n ttjara (Lancel).

Ilkanen ifinisiyen, askan ɣef uɣerman n Ninive
Lwert afinisi

Ilkanen d lbabuṛen ifinisiyen, ttwaxedmen ɣef uɣerman aasiri n Ninive: Qarṭaǧ tweṛt tamusni-agi n lebḥer.

Seg aqeṛn wis 6 uqbel Ɛisa

Tirirem

Tlata n ileqqaḍ n yimeqdafen yettwasersen afella ɣef wayeḏ akked tiɣmart n uẖenneq ɣer tazwara: lbabuṛ aklasiki, ɣer 200 n yergazen deg-s, 170 seg-sen d imeqdafen.

Lancel, Carthage, 1992

Aqeṛn wis 4 uqbel Ɛisa

Takwadrirem

Ukkuẕ n yimeqdafen deg yal aẖric n usɣenjiw, i lbabuṛ yeẕẕayen ugar, ijamden ugar. Plin, yesmekta Aristu, isers asnulfu-ines ɣef Iqarṭaǧiyen.

Plin, Amezruy n tɣawsiwin n ṭṭbiɛa, VII, 207

Lbabuṛ n imenɣan ipunikiyen

Kinkiṛim

Tlul-d di Sarakuza ɣer 399 ddawt Denys Amɣar, tuɣal d lbabuṛ ameqqran n imenɣan mgal Ṛuma: ɣer 300 n yimeqdafen akked 120 n yiɛeskriyen n lebḥer, ɣef leḥsab n Bulib.

Diyudur, XIV, 41-42 · Bulib, I, 26

Asutel n ttjara

Gauloi

Igrikiyen ssawalen-as gaulos i lbabuṛ ajerrurdi n Ifinisiyen: tagant tehlal, tafeluct tamrabaɛt, drus n ssuken. Lbabuṛen-agi n ttjara ssexdamen daɣen lqut d tɣawsiwin i yisutal n umennuɣ.

Hirudut, III, 136

Lkanen imecṭaḥ

Hippoi

Lkanen yesɛan taɣmart yettwajerren d aqeṛru n uyis — syen-d isem-nsen agriki, « iyisan ». Ɣef leḥsab n Strabun, iḥewwasen imecṭaḥ n Gadir sseqdacen-ten akken ad ṣeggḍen ɣef rrif n Muṛiṭanya, armi d asif n Lixus.

Strabun, Tasnigrafit, II, 3, 4

Tirzigin n unadi

Tirzigin tiɣezfanin

Gibraltar
Seg tazwara, asutel apunik iḥares iberdan n ttjara, iḥerz lbaḏna-nsen: aḥares n tbuɣezt yebɣa-d amdal n Agaraw Aṭlanti zdat yimnafeqen igrikiyen, iFukaɛiyen ɣer tazwara.
Hanun
Asutel iṛuḥ ad iḍfeṛ rrif n Agaraw Aṭlanti n Tafrikt. Kra ssersen-t armi d tagna n Gine, wiyaḏ drus aṭas: tanzagt n tirzi mazal-itt d tiɣmist. Taqsiṭ tagrikit ad tili d tasuqilt n tira tapunikt yettwaskanen deg umqam (Hours-Miédan).
Himilkun
Ɣer ugafa, seld Gadir, ɣef webrid n lqesdir n tegzirin n Kasiteridis, ɣer tama n tegzirin tabritanit (Plin, Avyenus).
Ɣer 600 uqbel Ɛisa
Hirudut yeqqar-d dakken imsebrayen ifinisiyen i gxeddmen i ufarɛun Nikaw wis snat ad ilin ɛeddan akk Tafrikt deg tlata iseggasen: tamusni n ttrisekt i teweṛt Qarṭaǧ (Hirudut, IV, 42).
Hanun Bu Lebḥer →
Tamsirt taqdimt

Tegzirt yettwagdalen

Ɣer lebɛid seld Tigejda n Hercule, Iqarṭaǧiyen ad ilin ufan tagzirt ur nesɛi imezdaɣ, teccur d isekla, texdaɛ, izegren-tt isaffen i gezmer ad ten-zegren lbabuṛen. Aṭas i tt-isɛeddan, kra sersen iman-nsen din. S lxuf belli ad tt-tessaweḏ i yibeṛṛaniyen, ad tṛuḥ i temdint, imeqqranen gdlen abrid ɣer-s ddawt uɣelluy n tmettant, ssaḥun wid i deg zedɣen, akken yiwen ur d-yemmeslay fell-as. Taqsiṭ ur nettwabeṭṭu ara, tesmekta ɣer tazwara aẖatar n ttrisekt n imsebrayen ipunikiyen.

Aɣbalu: De mirabilibus auscultationibus, 84 — tabdart yettwaselsen s diri ɣer Aristu

Asɣan d unabaḏ

Anwa i gennabaḏen?

Iqayden
I d-ilulen seg twacult timeqqranin, ttwafernen sɣur tejmaɛt n uɣref ɣef leḥsab n Diyudur (XXV, 8). Aẖatar aɛeskri ur yettwassen ara mliḥ; isem n unmhal ad yili d win n tpunikt rab.
Lɛiqab
Temdint ur tsemmeḥ ara i uxsaṛan: idrisen bedren aṭas n yiqayden yettwaẕẕayen ttwasemmṣen neɣ ttwanɣan (Dridi).
Tanfalit ilaq ad tettwaxemmem
Seg zzman aqdim, axsaṛan n Qarṭaǧ yettwasers ɣef iɛeskriyen-is uqeṛḍasen d lexsas n ṭṭbiɛa n yinamuren-is. D anecṭaḥ ad teṭṭuḏ belli asutel n umennuɣ yettban ɣef yinamuren, akked belli aɣref meṛṛa yennuɣ deg imenɣan ineggura.
Taẖemmemt
I umusnaw n umezruy Khaled Melliti, aẖric iqjin n yiɛeskriyen uḍaren yella assaɣen d Ilibiyen n daxel, syen Iberiyen n Ispanya tabarkit, ttkemmlen-t tudrin tifinisiyin n Tafrikt am Utika neɣ Hadrumet: nhaden iɛeskriyen uqeṛḍasen ur neqqar ara akked yisegmanen imaynuten.
Leslaḥ

Tuɣawsiwin d tirebbuɛin

Inamuren
Iɛeskriyen uḍaren ddan s rremḥ d tsmi (Dridi).
Ilibiyen
Tirebbuɛin fessusit: ijennwiyen, isekkinen d yiglaɣelɣal n weglim.
Iberiyen
Aglaɣelɣal d falcata, tasmi tawezlant yesɛan nnab yextawan.
Falanj
Iɛeskriyen uḍaren iẖeṣnen yettwasersen s wudem amaqduni; ur nessin ara ma tella tesɣunt tiɣezfant, sarisa, yettwaseqdac deg-s.
Tikeṛṛusin
Ahat tweṛtent-d seg lɛada talibikt taqburt.
Ilfan
Drus-iten, ttwasɣen taẖiṛt, ahat seld umennuɣ n Pirrus di Italya. Ahat d taddart tamecṭuḥt n lfil n lɣaba n Tafrikt (tiktit n Philippe Leveau); kra n bab lfil ad ilin d Ihendiyen.

Tirrategin d tẖerkiyin

Tirrategin s telqey →
Lwert amaqduni

Falanj d lkambat

Qarṭaǧ teẖdem seg umaḏal agriki d umaqduni asekles n falanj, aserwes n uɛesskar deg tanekra akked usegmi n lkambat (Dridi).

Isnulfuyen n Hanibal

Aɛesskar ɣef wuyis d uẕẕi

Aɛesskar ɣef wuyis yuɣal d leslaḥ ifran; acengu yettuẕẕa di Kannas (216); tuffra n ugelmam n Trasimen (217) tɛawan ɣef lexsas n uṭṭun.

Taẓuri n uhuzi

Taẓuri n uhuzi

Tiɣmert n uhuzi, ilkebcan, balistat akked tqattafin: deg 409, aɛesskar n Hanibal Amagoni yeṭṭef Sélinonte s tɣemrin ɛlayen yettmussunen akked ilkebcan (Diyudur, XIII, 54).

Amennuɣ n lebḥer aqdim

Aẖenneq, aẖerreq, aẖaṣer

DiekplousPériploustaẕrigt n ucengutaẕrigt n ucengu
Aẖenneq
Ad tseɣreq lbabuṛ n ucengu s uẖenneq-is seg idis neɣ seg deffir: kullec yebna ɣef ttaẓ d usmɣer n yimeqdafen.
Diekplous
Ikeččem deg tagra n uẕaṛaṛ n ucengu, sakin yezzi akken ad yeẖnneq lbabuṛen seg deffir.
Périplous
Yeẖaṣer afus n ucengu akken ad t-yeṭṭef seg idis — d wayen i gesnan azal n uẕaṛaṛ ɣezzifen ugar n win n ucengu.
260 · Mila
Akken ad tensi tamusni tapunikt, Ṛuma tesnulfa « aɣerbib », aɣaraf n uẖdaɛ i gbeddlen amennuɣ n lebḥer ɣer umennuɣ n yiɛeskriyen uḍaren: lfer amezwaru n Ṛuma deg lebḥer.
249 · Drepane
Anmhal n lebḥer Adherbal, s lbabuṛen irurad ugar d yiẖricen ifaẓen, yeẕẕi asutel aṛumi ɣer webrid n lebḥer, yeṭṭef 93 n lbabuṛen: lfer ameqqran n Qarṭaǧ deg lebḥer deg umennuɣ-agi (Bulib, I, 49-51).

Lwert aɛeskri

Leslaḥ yemsedduklen

Yal aɣref deg wemkan-is

Iɛeskriyen Inumidiyen ɣef wuyis i ṭṭhur, imcetliyen n Baliyar i uẖellel, Ilibiyen d Iberiyen i tɣelt: Hanibal yerra asemyed-agi d laslaḥ n tirrategt.

Kannas

Lemtel n uẕẕi

Aẕẕi n snat n tɣelfin n 216 yettwaẓar deg tesdawiyin n uɛesskar armi d zzman-agi; Schlieffen yerra-t d ul n tsertit-ines.

Laman

Sḏis mraw iseggasen war tuccḍa

Ɣef leḥsab n Bulib, aɛesskar n Hanibal n waṭas n yigduden werǧin iskker deg sḏis mraw iseggasen n umennuɣ di Italya, ɣas akken tezger-it ṣṣɛuba.

Tanekra n Hanibal · 219–202

Wali tanekra ɣef tkarṭa s umussu

Pour aller plus loin

Sources de cette page

14 références

Sources antiques

  1. Bulib, ImezruyenI, 26 ; I, 49–51 — ikinkiṛimen, Drepane, uṭṭun n uɛesskar n Hanibal, ilfan n Zama
  2. Diyudur n Sqilliya, Tamkeddant n umezruyXIII, 54 ; XIV, 41–42 ; XXV, 8 — Tarbaɛt tamqeddest, ahuzi n Sélinonte, kinkiṛim, afran n yiqayden
  3. Appyan, Libika — 220 n yimukan n ldgar dayrawi
  4. Strabun, TasnigrafitII, 3, 4 — imcetliyen n Baliyar, hippoi n Gadir
  5. Plin Amɣar, Amezruy n tɣawsiwin n ṭṭbiɛaVII, 207 — takwadrirem ; tirzi n Himilkun
  6. Hirudut, ImezruyenIII, 136 ; IV, 42 — gauloi ; tizrigt tazegrart n Tafrikt
  7. Avyenus, Ora maritima — tirzi n Himilkun
  8. Aristu n diri, De mirabilibus auscultationibus84 — tegzirt yettwagdalen

Travaux modernes

  1. Serge Lancel, Carthage, Fayard, 1992
  2. Hédi Dridi, Carthage et le monde punique, Les Belles Lettres, 2006
  3. Khaled Melliti, Carthage, Perrin, 2023
  4. Madeleine Hours-Miédan, Carthage, PUF, 1982 — ɣef Tirzi n Hanun
  5. Philippe Leveau — yettwabder deg usebter (tiktit ɣef taddart n ilfan)
  6. Wikipedia, Carthage ; Civilisation carthaginoise — CC BY-SA 4.0, agbur yettwajerren

Toute la bibliographie →Glossaire →