Traduction en version bêta, en cours de relecture. Lire la version française

814 send Ɛisa

Asers n Qarṭaǧ

Talalit n tezmert tageraɣlant deg Lebḥer Ageraɣlan : tagellidt i d-yerwel, aglim n uzger, tiɣilt zdat lebḥer.

Turner — Didun tebna Qarṭaǧ
J. M. W. Turner, Didun tebna Qarṭaǧ (1815)
814

Aseggas n users akken i d-tettwali tmacahut (send Ɛisa)

700 000

Imezdaɣ di zzman-ines ameqqran akken i d-yeqqar Strabon — amḍan ahat yettwaǧɛel

34 km

n lesswar, akken i d-qqaren yimeskaren iqdimen

220

ibabura n umenɣi ițwaḥeznen deg lebḥer uzir

6

iḥedrayen n ixxamen ɣef idurar n Byrsa, akken i d-yeqqar Appien

300

ilfan ițwasersen deg lesswar

Tamacahut

Elisa, tagellidt n Ṣur

Didun (Elisa) d tagellidt tafiniqit n Ṣur, deg Lubnan n wassa. Gma-s Pygmalion, agellid n Ṣur, yenɣa argaz-is Acherbas — ameqqran n ikahinen n Melqart, Hercule n Ṣur — iwakken ad yeṭṭef ayla-s. Ṣuref n wergaz-is yexxeṛ-as-d deg wargu.

Trewl s lebḥer akked tarbaɛt n imdukkal-is akked ssɛaya n Acherbas. Deg usteɛfu di Chypre, 80 n tullas dukklent-d akked tikli ; tewweḍ ɣer rrif n Tunisia n wassa azal n 814 send Ɛisa.

Dinna, temsefham akked ugellid alibiki (amaziɣ) Iarbas iwakken ad tesɛu tamurt : azal n wayen i yezmer aglim n uzger ad t-iɣumm — ssuter ibanen d amecṭuḥ. Akken i d-tettwali tmacahut, mi tettwaḥṛes ad tezweǧ Iarbas, textar ad tegger iman-is deg times.

Guérin — Enya iḥekku i Didun lmihanat n Tṛuya
Pierre-Narcisse Guérin, Enya iḥekku i Didun lmihanat n Tṛuya (1815), Louvre
Iɣbula

Taqsist-agi tekka-d seg yimeskaren igrikiyen d ilatiniyen — Timée, Justin (agzul n Trogue Pompée), Virgile. Amagar akked Enya d asnulfu n ccɛeṛ n Énéide : izmaz ur mṣadan ara.

Amezruy yura-t umerbaḥ →

Tiḥerci n uglim n uzger

Amek i tesres Didun Qarṭaǧ s tḥerci.

Ssuter

Didun tessuter i Iarbas tamurt azal n uglim n uzger. Agellid, yettḥessi ssuter d amecṭuḥ, yeqbel.

Tiḥerci

Tgezzem aglim d izirigen imeẓyanen aṭas, iban-d am wehriz n uglim iɣezfen aṭas.

Asers

S izirigen-agi, tezzi s tiɣilt n Byrsa akk — seg wawal agrikan « byrsa », aglim. Dinna i tesres Qart-Ḥadašt, « Tamdint tamaynut ».

Timɣuṛt

Seg tiɣilt-agi, Qarṭaǧ tuɣal d yiwet seg timdinin timeqqranin n ddunit taqdimt, akked lebḥer n umenɣi n 220 n lbabura.

Tamacahut d tsenfarrut

Ayen i d-sbeggnen ikecfan

814 / 813Azemz n users i d-yefka umesnezruy agrikan Timée n Tauroménion (lqern wis 4–3 send Ɛisa), yeqbel-it tmacahut.
AppienTamacahut-nniḍen taqdimt, i yeḍfeṛ Appien (Libyca, I, 1), tessawel-d asers n Qarṭaǧ ɣer lweqt n umenɣi n Tṛuya, azal n lqern wis 12 send Ɛisa. Ikecfan ur d-ssufgen ula d acemma qdim annect-en.
TiktiwinKra n yimesnezruyen fkan-d asers azal n 670, neɣ asers s snat tegnatin — tanezduɣt uqbel, imbeɛd tamdint (Pierre Cintas). Imesnezruyen imaynuten, qqimen ɣef tira n Ṣur i d-yettwassnen sɣur Ménandre n Éphèse akked Flavius Josèphe, ḍefṛen ṭṭaba aneggaru n lqern wis 9.
Lqern wis 8Idlal iqdimen akteṛ i yettwakecfen — tiɣawsiwin n ssbel, lmedren imezwura n tofet n Salammbô — swayen deg tama tis sin n lqern wis 8 send Ɛisa : tamacahut ur tebɛed ara seg tidet.
ByrsaIsem agrikan « byrsa » (aglim) d ahat asleg n wawal asamit yebɣan ad yini lqelɛa : tiḥerci n uglim n uzger tezmer ad d-tekker seg umeslay-agi.
Lqern wis 6Qarṭaǧ teṭṭef azwel n timdinin tifiniqiyin n ugmur, skud Ṣur tekcem ddaw n lḥekma n Babilun imbeɛd n Pers.
Akk tasuddemt n tedyanin →
Isem
𐤒𐤓𐤕𐤇𐤃𐤔𐤕

Qart-Ḥadašt, « Tamdint tamaynut »

Deg tefiniqit, qart yebɣa ad yini « tamdint » d hadasht « tamaynut » : Ṣur tamaynut deg Afrika. Igrikiyen gren-as-d Karchēdōn, Iṛumaniyen Carthago — isem-agi yedder ass-a di Tunisia. Carthagène, di Spanya, tesɛa isem-nni n Qart-Ḥadašt.

Qarṭaǧ d Tunisia →

Uqbel Qarṭaǧ : azeṭṭa afiniqi n ugmur

I Ifiniqiyen, Tafrikt n ugafa tella d asteɛfu kan ɣef webrid n lemɛadin n Spanya. Qarṭaǧ tedda ɣer uzeṭṭa yellan yakan send-as.

Tunisia
1101

Utique

I Pline Amɣar (Amezruy n tɣawsiwin, XVI, 216), asers afiniqi amezwaru n Tafrikt, qrib krad iqrunen uqbel Qarṭaǧ. D azemz n tmacahut : idlal iqdimen akteṛ i d-yettwafen ṛẓinen aṭas.

Marok agraɣlan
Lqern wis 12

Lixus

Agaraw n Gibraltar ɣer ṭṭeṛf, qrib Larache n wassa. Pline (XIX, 63) yeḥseb-itt seg tnazduɣin tifiniqiyin iqdimen akteṛ ; ad tekcem imbeɛd ddaw n Qarṭaǧ.

Spanya
azal n 1100

Gadès (Gadir)

Cadix n wassa, ɣef tegzirt. Velleius Paterculus (I, 2, 3) yesres asers-is sɣur Iṣuriyen drus mbeɛd umenɣi n Tṛuya. Teldi tawwurt ɣer nnuqra d uqeṭṭun n tegzirt n Spanya.

Aqerru n uzeṭṭa
Lqern wis 6

Tadukkli axir n wugur

Mi tenger Ṣur, Qarṭaǧ teṭṭef azwel n tmezduɣin tifiniqiyin n ugmur, tṭṭef lḥerz amagnu d tsertit n berra. Sabatino Moscati yettwali deg talɣa-agi tarmid d yiwet seg ssababat n uɣelli-ines aneggaru.

Agdud alibiki

Tamurt yezdeɣen yakan

Ifiniqiyen ur ddin ara ɣer tmurt tilmi. Tafrikt n ugafa tezdeɣ-itt Ilibikiyen, i d-semman tira timiṣriyen Lebou send tagara n uglay wis sin send Ɛisa. I Gabriel Camps, d imezwura n Imaziɣen ; ur ggin ara d agdud yedduklen, d tagrumma n yidrubiyen.

Lqerra tettwamsefham. Deg tmacahut, Elisa tesɛu tamurt-is sɣur ugellid alibiki Iarbas ; akken i d-yeqqar Justin (XVIII, 5), Qarṭaǧ imbeɛd tefka i Yifrikiyen ssuma n useggas ɣef lqaɛa n temdint. Ur d-tettwaserreḥ ara armi d lqern wis 5 send Ɛisa, mi Imagoniden ṭṭfen akal s leslaḥ.

Lḥala tbeddel : Ilibikiyen n tudrin uɣalen d iɛessasen yettwaḥettmen ɣef lxraj aẓayan, s yirden abeda (Polybe, I, 71-72). Tikkriwin-nsen ldint seg amezruy n temdint, armi d umennuɣ n Iɛeskriyen Uqeṛḍasen (241–238).

Aṭas ɣilen belli aɣelli n Himère (480) i yeǧǧan Qarṭaǧ ad teḍfeṛ ɣer Tafrikt (Decret). Imesnezruyen-nniḍen ttwalin deg-s amɣiwan bessif, ilaq i ulɣem n yimezdaɣ yettnernin.

Imsagaren n zzwaǧ ger imeqqranen ipuniyen akked twaculin n yigelliden ifrikiyen d tigi i yezzayen — Hamilkar Barka yegalla yelli-s i ugellid anumidi Naravas (Polybe, I, 78) — war ma tsenfara tagelda taqarṭaǧit asegmi-ines afiniqi.

Ilibifiniqiyen

Ifiniqiyen n Tafrikt

Seg usemdiweg n imaẓlaḥ akked Ilibikiyen, telalem-d agdud i d-semman Igrikiyen « Ilibifiniqiyen ». Imeskaren iqdimen ur mṣadan ara ɣef lḥala-nsen neɣ ɣef tmurt-nsen, ahat ɣer usemmus n Qarṭaǧ. Ɛawanen d imzegrar ger idles apuni akked ddunit tamaziɣt.

HécatéeTabdart tamezwarut, deg lqern wis 6 send Ɛisa, yettwassnen sɣur Étienne n Byzance.
PolybeIɛessasen n Qarṭaǧ, ḍaɛfen ddaw n leqwanin yiwet akked yiqarṭaǧiyen.
DiodoreImezdaɣ n timdinin n rrif i sɛan lḥeq n zzwaǧ (conubium) akked Qarṭaǧ (XX, 55, 4).
Tite-LiveAsemdiweg n Ipuniyen akked Yifrikiyen.
Strabon, PlineGer rrif n lebḥer aqarṭaǧi akked Getulya (Strabon, XVII, 3, 19) ; deg Byzacium (Pline, V, 24).
Tamdint tagejdant

Amḍiq ilhan, tamdint yettwaxeddmen

AmḍiqTigzirt tamecṭuḥt ger isaffen n lebḥer akked ugaraw, tehwen ad tettwaḥares, teldi ɣef iberdan n lebḥer. Strabon yemsaɛdel-itt d « lbabur yers-ed di lmersa ».
ByrsaAẓaṛ n tmacahut : lqelɛa d wammas aɛbади, yettwaɣerḍen s lǧameɛ n Eshmoun.
TiẓgiIberdan iwεren, gezzmen-ten gar-asen s snat n tewwura, s tsidasin anida llan idurar. I M. H. Fantar, Qarṭaǧ tesken-d belli Igrikiyen ur sɛin ara ṣṣaḥ kan ɣef uɣawas awraman.
MégaraAɛebbar n ugafa, ɣer tama n La Marsa n wassa, yettwabna s telɣa yarqan : ahat d agraw aneggaru akteṛ.
Agraw n MagunQrib rrif n lebḥer, ikecfan iwermaniyen n Friedrich Rakob ḍefṛen deg iqrunen aṭas aṭṭiwel n lḥiḍ n lebḥer d unezdaɣ.
IxxamenIdlal s lmertel yemsedwayen d yiḥricen, tsidasin n wesɣaṛ ɣer yiḥedrayen, lǥab ttačaṛent s waman n ugeffur yettwajemɛen deg wammas n wexxam.
Agraɣlan

Tamdint n waṭas n igdawen

Imaẓlaḥ ifiniqiyen, Ilibikiyen, Igrikiyen, Iberiyen akked yimdanen i d-yekkan seg umaḏal apunik akk, msenɣaren deg Qarṭaǧ, zzwaǧat gar igdawen ddukklen aṭas.

Seg wussan imezwura n uɣerbaz, tasenfarrut tessken-d tagrawin yemsedwayen : seg usemdiweg-agi i d-telul tgemmi tanaẓurt.

Asegmi afrikan n Qarṭaǧ →

Tamdint n Qarṭaǧ

Tamdint tazwarant deg zzman-ines.

Aɣerbaz

Ixxamen s iḥedrayen

Akken i d-yeqqar Appien, krad n iberdan ttɛummun-ten ixxamen n sețța iḥedrayen alin-d seg Agora ɣer Byrsa. Ikecfan ufan-d iberdan yettwaxeddmen, lǥab, izirigen akked lḥufuṛ i waman iqebḥen, akked ixxamen i sɛan amḍiq n waman.

Lebḥer

Lebḥura snat

Lebḥer n ttjara uslig akked lebḥer n umenɣi uzir, Cothon, yezmer ad iḥerz 220 n lbabura n umenɣi deg tkalin yemsedwayen.

Addin

Lǥwameɛ d tofet

Lǥameɛ n Eshmoun yeɣreḍ tiɣilt n Byrsa. Qrib lebḥura, tofet n Salammbô, amḍiq iqeddsen ɣer igenni yettwaselken i Baal Hammon d Tanit, yefka-d agar n ṣṣawat.

Iyilluten n Qarṭaǧ →
Lesnaɛa

Lesnaɛa d lẓeɛfran

Lxiwanat n lfexxaṛ, n ddjaǧ akked ddheb/nnuqra. Aheggi n lẓeɛfran n Ṣur, i d-ițwaxdemen seg ṣṣedfa n lebḥer, murex.

Tadamsa →
Aman

Taɛawant n waman

Imi ulac aɣbalu yellan aṭas, yal axxam yețțekmel aman n ugeffur deg lǥab. Ɣer tama n temdint, tafellaḥt s wasway yesɛan tamusni tsseɣ temdint. Aqeddu ameqqran n Zaghouan, netta, d aṛumani.

Tafellaḥt →
Leḥras

Lesswar tiwessaren

Azal n 34 km n lesswar. Ɣer tama n webrid aẓayan, krad tyirza n lesswar n 13 m talqeɣ d 9 m turart ḥeznen tiɣerman i 300 n ilfan d 4000 n iyisan, akked lkazirnat i 20 000 n iɛeskriyen n uḍar d 4000 n yineggafen.

Aɛesskar →
Lebḥura ipuniyen n Qarṭaǧ ass-a
Ilmayen n lebḥura ipuniyen, ass-a
Cothon

Lebḥer n Qarṭaǧ

Lebḥer snat, win umenɣi d win ttjara, i d-yeḥka Appien yufan-t yikecfan ɣer usemmus n temdint.

1

Lebḥer n ttjara

Uslig, yeldi ɣer lebḥer s tewwurt n 70 n iḍaren, i yettwamdalen s snasel n uzzal.

2

Lebḥer n umenɣi

Azir, yeldi kan seg lebḥer n ttjara. Sin n lḥiḍan sentren-t seg wallen : imsezzenzen ur zmiren ara ad walin arzen n leslaḥ.

3

Tigzirt n unemhal

Deg wammas, tigzirt tecbiḥ anemhal ameqqran n lebḥer, sɣur-s ițɛesses lebḥer, yessken ticarin.

220

Tkalin n lbabura

Lǥab yettwaɣummen, yemfaṛaqen s tgejdal tigrikiyen, yal yiwet tḥerz lbabur n umenɣi.

Lesnaɛa tapunit

Ifecka d tɣawsiwin i d-ițbegginen tamusni taqarṭaǧit.

Azru apuni ițwaɣzan s ucaraf n Tanit
Azru s ucaraf n Tanit, yettwagzem s umger (Louvre)
Talaḥt

Ikufan n zzit

Lǥab fessusen s snat n timit, sserɣen-ten deg ixxamen, lǥwameɛ akked yimḍalen.

Ttjara

Ikufan imeqqranen

Ccṛab, zzit n uzemmur, aslem iqqesen : ikufan ipuniyen țțafen-ten deg Lebḥer Ageraɣlan akk.

Ssekel

Idrimen

Ittwagen seg tagara n lqern wis 5, ɣefsen aɣyul, tazdayt neɣ udem n tyillut.

Uzzal

Leslaḥ d ifecka

Iḥeddaden akked yimgezmen n ṣṣfeṛ xeddmen leslaḥ, tasekkurt n uɣanim, imgezmen n yigezmaren n yedɣaɣen akked ifecka n tfellaḥt.

Tira

Idlisen d tamusni

Agemmay afiniqi n 22 n isekkilen yesseqdac deg lmelfaten d yidlisen. Adlis n tfellaḥt n Magun yettwasuɣel ɣer tlatinit s lameṛ n Ssenaṭ aṛumani.

Magun ameǥeri →
Azru

Izran

Agar n izran yettwagzmen n tofet, s waṭas ucaraf n Tanit, ttbeggnen taẓuri n yimgezmen n yedɣaɣen.

Qarṭaǧ akked tnazduɣin-ines timezwura

Takarṭa tameqqrant →
Asali n tkarṭa…

Tilisa iqerrben ɣef leḥsab n tezrawin n umezruy (timnaḏin n tiɣawla, mačči d tilisa n wass-agi). Agrudem n tkarṭa: Natural Earth. Imukan iqdimen: isental yettwassnen.

Lxrab n Qarṭaǧ ass-a

Tiɣilt n Byrsa
Tiɣilt

Byrsa

Ul n temdint tasersayt, yeṭṭef ass-a Asinag agraɣlan n Qarṭaǧ.

Agraw apuni n Byrsa
Lqern wis 2 send Ɛisa

Agraw apuni

Ixxamen, iberdan d lǥab ipuniyen țwaḥerzen ddaw n yidlal iṛumaniyen.

Lebḥura ipuniyen
Cothon

Lebḥer azir

Tigzirt n unemhal mazal-itt tban deg wammas n ilem.

Lxrab n lḥamamat n Antonin
UNESCO · 1979

Lḥamamat n Antonin

Qarṭaǧ taṛumanit, yettwasersen daɣen deg umḍiq-nni, ɣer rrif n ugaraw.

Pour aller plus loin

Sources de cette page

14 références

Sources antiques

  1. Polybe, ImezruyenI, 71–72 ; I, 78 — lxraj n Ilibikiyen, Naravas ; Ilibifiniqiyen
  2. Diodore n Sicile, Axxam n yidlisen n umezruyXX, 55, 4 — Ilibifiniqiyen
  3. Strabon, TasnigzawtXVII, 3, 19 — imezdaɣ d wemḍiq n Qarṭaǧ, Ilibifiniqiyen
  4. Pline Amɣar, Amezruy n tɣawsiwinV, 24 ; XVI, 216 ; XIX, 63 — Utique, Lixus, Byzacium
  5. Appien, LibycaI, 1 — asers ; lesswar, lebḥura d ixxamen n Byrsa
  6. Justin, Agzul n Imezruyen Ifilibiyen n Trogue PompéeXVIII, 5 ; XIX, 1–2 — tamacahut n Elisa, ssuma yettwafken i Yifrikiyen
  7. Virgile, Énéide — amagar n Didun d Enya, asnulfu n ccɛeṛ

Travaux modernes

  1. Pierre Cintas, Manuel d'archéologie punique, 1970–1976 — tiktit n users s snat tegnatin
  2. Sabatino Moscati, L'épopée des Phéniciens, 1971
  3. Gabriel Camps — yettwabder deg usebter (Ilibikiyen, imezwura n Imaziɣen)
  4. François Decret, Carthage ou l'empire de la mer, 1977
  5. M'hamed Hassine Fantar, Carthage, approche d'une civilisation, 1993
  6. Friedrich Rakob — yettwabder deg usebter (ikecfan iwermaniyen n ugraw n Magun)
  7. Wikipédia, Carthage ; Civilisation carthaginoise — CC BY-SA 4.0, agbur yettwasegmi

Toute la bibliographie →Glossaire →

Ɣer daɣen