Hanibal
Barka
Anezwi n Qarṭaǧ
Mmi-s n Hamilkar, yezger Idurar n Alpes akked ilfan-is yeqqim sețța iseggasin di Italya war ma yexsar ula d yiwen n umenɣi usrid. Ṛuma ur t-tettu ara.
Tamawt — Ayen akk i nessen ɣef Hanibal yekka-d seg yimeskaren igrikiyen akked iṛumaniyen, uran seg tama n umerbaḥ. Nbeddeṛ-iten nɣer-iten s telqey.

n iseggasen n teklal di Italya (218–203), akken i ten-ḥesben Imezwura
n uɣelli deg umenɣi usrid di Italya
n Iṛumaniyen ttwanɣan di Cannes akken i d-yeqqar Polybe (48 200 akken i d-yeqqar Tite-Live)
n ilfan deg tazwart seg Hispanya, deg 218

Limin
Uqbel ad yeddu ɣer Hispanya, Hamilkar yefka asfel. Mmi-s, yesɛa ṭsaɛ iseggasen, yessuter-as a t-yawi ; baba-s yeqbel, s yiwet n tewtilt : afus ɣef umnar, aqcic yegall ur ad yili d amddakel n Iṛumaniyen. Hanibal s yiman-is i d-yeḥka tadyant-agi, iseggasen mbeɛd, i ugellid Antiochos III.
« Mi iga lwaqt, ad yili d aɛdaw n wugdud aṛumani. »
Tite-Live, XXI, 1 — wali daɣen Polybe, III, 11
Tudert deg izemzan
Ayen ur d-tḥekku ara Ṛuma
Tiqsiḥin-nneɣ kkant-d seg Polybe, amdakel n At Scipion, akked Tite-Live, yuran ddaw n Auguste. Sin-nsen ḥemmlen Hanibal, maca Ṛuma teqqim dinna d aneḍmant : Hanibal « d amcum », « d axeddaɛ » — isekkayen i ggren yiɛdawen-is ɣef Yiqarṭaǧiyen meṛṛa.
Sețța iseggasin di Italya s drus n lεawna : tarbaɛt n Hanun Ameqqran, di Qarṭaǧ, tgedl amenɣi, aṭas seg lɛesker i gettwaznen yeddu ɣer Hispanya. Hanibal ilaq ad yesseçç ad yexles aɛesskar-is dinna.
Hanibal werǧin yexsar amenɣi usrid di Italya. Ṛuma ur t-tenɣelb ara ala mi tegri amenɣi, imbeɛd tawi-d amenɣi ɣer Hispanya akked Tafrikt.
Imesnezruyen n Hanibal
Sin Igrikiyen ddan akked Hanibal uran-d amezruy-is : Silénos n Calé Acté akked Sosylos n Sparte, i t-yesleɣmen tagrikit. Idlisen-nsen ruḥen ; ur d-yeqqim ara ala talɣa n yimerbaḥ.
Abrid n lqedeṛ
Seg Carthagène ɣer Cannes : ḍfeṛ teklal n Hanibal ɣef tkarṭa s umussu, imbeɛd takarṭa n yimdukkal.
Tilisa iqerrben ɣef leḥsab n tezrawin n umezruy (timnaḏin n tiɣawla, mačči d tilisa n wass-agi). Agrudem n tkarṭa: Natural Earth. Imukan iqdimen: isental yettwassnen.
Seg Carthagène armi d Èbre
Akken i d-yeqqar Polybe, Hanibal yeddu s azal n 90 000 n yiɛeskriyen n uḍar akked 12 000 n yineggafen. Mbeɛd Idurar n Pyrénées, yeqqim ɣur-s azal n 50 000 n yiɛeskriyen n uḍar, 9000 n yineggafen akked 37 n ilfan.

Tizgart
Azal n xemsṭaεac n wussan deg udfel, ddaw n lhuǧum n yimezdaɣ n idurar. Yewweḍ ɣer Italya s azal n 20 000 n yiɛeskriyen n uḍar akked 6000 n yineggafen.
Sețța iseggasin deg tmurt n uɛdaw
Yeddukel akked Igaliyen n tferkit n Pô, yers ɣer unzul n tegzirt, yeḥlek krad n lɛesker iṛumaniyen yeṭṭef unzul n Italya armi d 203.
Taẓuri n uhlak
Tirrategin s tugniwin →
Cannes
Ammas agali d uberian yeḥuz s lebɣi deg uwrir ; iɛeskriyen n uḍar ilibikiyen qeflen fell-asen seg tama, ineggafen n Hasdrubal sekkṛen lkamin seg deffir. Azzel s snat n tama-s ițwassnen akteṛ deg umezruy.
Tessin
Amenɣi amezwaru n ineggafen di Italya : ineggafen inumidiyen zegren Iṛumaniyen. Akunsul Publius Scipion yettwaǧreḥ, yettwasellek sɣur mmi-s — win ara yilin d Ufrikan.
Trébie
Hanibal yesselkam llejyunat ɣer wasif igerjjumen ; Magun, yeffer s 2000 n yirgazen, yeffeɣ-d seg deffir-nsen. Azal n 10 000 n Iṛumaniyen kan i yezmiren ad ffɣen.

Trasimène
Deg usigna, ger idurar d ilel, lɛesker n Flaminius yettwaṭṭef deg tikli n webrid : 15 000 ttwanɣan, azal-nsen d imeḥbas, akunsul yettwanɣa.
Wali Cannes, Trébie akked Zama s yiḍes s yiḍes
Ilfan akked tizgart n Idurar n Alpes
Acuɣer Hanibal ur yekcim ara ɣer Ṛuma ?
Mbeɛd Cannes, Ṛuma tḍheṛ-d am akken teqqim deg ifassen-is. Xemsa iseggasen mbeɛd, yezzi ɣer tewwura-ines. Ɣas akken, ula d yiwen uɣbalu aqdim, ula d win agrikan, ur yesseken ara yekcem ɣer temdint. Atan ayen i nessen.
« Vincere scis, Hannibal ; victoria uti nescis. »
« Tessnemεed ad tenɣelbeḏ, a Hanibal ; ur tessinemed ara ad tseqdaceḏ tanyafit-ik » (Tite-Live, XXII, 51). Tite-Live yesnerna belli ass-agi n lεuṭel yesselkem Ṛuma. Aṭas n yimesnezruyen imaynuten ttwalin belli Hanibal yesεa ṣṣwab mi ur yeεreḏ ara aḥeṛṣ.
- Ulac ifecka n uḥeṛṣ : lɛesker-is yella i umenɣi usrid, mačči i uḥeṛṣ n temdint tameqqrant.
- Lesswar n ugar n 10 km akked wagdud yezmer ad yezzi llejyunat timaynutin.
- Lɛesker n azal n 40 000 n yirgazen, bεid seg imukan-is, war lεawna tamagnut s lebḥer.
- Tirrategin-is qesdent imdukkal n Ṛuma, mačči tamdint : yebɣa talwit yettwaḥettmen, mačči lεesreq.
Lḥakem n Cnaeus Fulvius
Kra n tikwal bedren anezwi aṛumani yettuɛeqben « mbeɛd tikli n Hanibal ». D ahat aprétur Cnaeus Fulvius Flaccus, i yenɣelb Hanibal di Herdonea, di Apulie, i yettwaḥekkmen deg 211 : yeffeɣ uqbel lḥakem (Tite-Live, XXVI, 2-3). Yettuḥekkem fell-as ɣef lexsas n lɛesker-is, mačči ɣef uɣelli n Ṛuma. Deg wama, akunsul Varron, yettwanɣelb di Cannes, yettwaḥemmed sɣur Ssenaṭ imi « ur yesεi ara asfaḍ di Tagduda ».
Taqsist i d-tura Ṛuma
Taqsist-nneɣ tekka-d seg Polybe, amdakel n At Scipion, akked Tite-Live, amesnezruy n lǧah aṛumani ; imesnezruyen n Hanibal, Silénos akked Sosylos, ruḥen. Ilaq ad neɣr iḏrisen-agi s laḥḏer. Maca aṭṭef n Ṛuma yezmer ad yeǧǧ-d ticraf ur yezmir ula d yiwen ad tent-isfeḏ : ikunsulen, Ssenaṭ d lmeǧmaɛ xeddmen war asteεfu deg umenɣi meṛṛa.
Amezruy yura-t umerbaḥ →
Zama : lḥala tbeddel
Ṛuma ur tenɣelb ara Hanibal ala di Tafrikt, mbeɛd ma terra mgal Qarṭaǧ afus-ines ilhan akteṛ : ineggafen inumidiyen.
Mbeɛd Zama : asufet, lɣerba, tamettant
Asufet n tiẓyawt
Yettwafren d asufet, Hanibal yessemẓi ɣer yiwen useggas ṭṭaba n yimḥekmen n Tegrawt n Meɛa-ṛebɛa, i yellan uqbel ar lmut, yettaɛ aɣlaḍ n yidrimen uzayez.
Igmaḏ : Qarṭaǧ tezmer ad texles lexlaṣ i Ṛuma war lxerj amaynut. Iɛdawen-is tisertiyin msellen-t i Ṛuma.
Lɣerba
Yerwel s Ṣur armi d lǥerima n Antiochos III, i s-yettaɣ ṛṛay mgal Ṛuma. Deg 190, yezgi lebḥer n Séleucides yettwaḥlek sɣur At Rhodes di Eurymédon.
Talwit n Apamée tessuter ad yettunefk : yeɛda ɣer Crète, di Arménie ɣer ugellid Artaxias, imbeɛd di Bithynie, anida yeḥlek lebḥer n Pergame s ma yegger ɣef lbabura-ines ikufan ɛemmṛen s izermaḏ (Cornélius Népos).
Tamettant
Ṛuma tazen Flamininus ad yessuter anezwi amɣar ; iɛeskriyen n ugellid Prusias zzin axxam-is di Libyssa, qrib Gebze n wassa, di Turkiya.
Hanibal yeswa aẓiḏi i yeḥrez, akken qqaren, deg texxamt n lxatem-is. Yesεa azal n 64 iseggasen.

Ayen d-qqaren Imezwura
« Netta d amezwaru ikcem ɣer umenɣi, d aneggaru i d-iffɣen. »
Tite-Live, XXI, 4
« Tessnemεed ad tenɣelbeḏ, a Hanibal ; ur tessinemed ara ad tseqdaceḏ tanyafit. »
Maharbal deg yiḍ n Cannes — Tite-Live, XXII, 51
« Sețța iseggasin, yeḥrez aɛesskar n waṭas n yigdawen war ula d yiwet n tikker mgal-s. »
Polybe, XI, 19
« Sellkeɣ Iṛumaniyen seg usṛaḥu-nsen iɣezzifen, ma yuɣal yeεya ad ṛaǧun tamettant n umɣar. »
Awalen ineggura — Tite-Live, XXXIX, 51
« Ad afeɣ abrid, neɣ ad t-xedmeɣ. »
Yettwasnes i Hanibal zdat Idurar n Alpes (tamacahut tatrart)
Lwert

Goya, Turner, David
Goya (1771) yeẓwaɣ-it yettwali Italya seg wedrar n Alpes, Turner (1812) deg tuffra n udfel ; deg Bonaparte yezger Agran-Saint-Bernard (1801), David yegzem isem-is ɣef uzru, ddaw n win n Bonaparte.
Cannes, lemtel ur nettbeddel
West Point, Sandhurst d tesdawiyin n ddunit meṛṛa ɣer akteṛ ɣren Cannes. Deg tazwart n lqern wis 20, anezwi aleman Schlieffen yegg-it d lemtel n umenɣi n uhlak ikemlen.
Napoléon
Napoléon yesres Hanibal gar imenzaway imeqqranen akteṛ n umezruy, ɣer tama n Alexandre akked César, iḥemmel tizgart-is n Idurar n Alpes, i yexdem netta daɣen deg 1800.
Pour aller plus loinSources de cette page
6 références
Sources antiques
- Polybe, ImezruyenIII, 11 ; XI, 19 — tazwart n 218, Cannes, Zama
- Tite-Live, Amezruy aṛumaniXXI, 1 ; XXI, 4 ; XXII, 51 ; XXVI, 2–3 ; XXXIX, 51
- Cornélius Népos, Tudert n Hanibal — ikufan n izermaḏ mgal lebḥer n Pergame
- Silénos n Calé Acté — adlis yeruḥen, yettwabder deg usebter
- Sosylos n Sparte — adlis yeruḥen, yettwabder deg usebter
Travaux modernes
- Yann Le Bohec, Histoire militaire des guerres puniques, 2003 — tɣuri-nniḍen (tabibliyugrafit n usmel)
Ɣer daɣen
Imenɣan ipunikiyen
Krad n yimenɣan, meyya d ɛecrin n iseggasen n umennuɣ ger Qarṭaǧ d Ṛuma.
Aɛesskar n Qarṭaǧ
Ilibikiyen, Inumidiyen, Iberiyen, Igaliyen, imegrragen n Jzayer Baléares : anwa i yennuɣen i Hanibal.
Qarṭaǧ ɣef tkarṭa
Timura, tikli n Hanibal, tirzan akked yimdukkal s umussu.