
Amennuɣ n Iɛeskriyen Uqeṛḍasen
Amenɣi « ur yettwasemmeḥ ara » — Qarṭaǧ mgal aɛesskar-is s yiman-is
Mbeɛd aɣelli-ines zdat Ṛuma, Qarṭaǧ ur tezmir ara ad texles iɛeskriyen i yennuɣen fell-as di Sicile. Zzɛaf-nsen, imbeɛd ɛawant-t ifellaḥen ilibikiyen i yeḥṛesen s lxerj, yesserɣ Tafrikt tapunit ugar n krad iseggasen. Polybe yettwali deg-s amenɣi uqsiḥ akteṛ i yessen.
n yiɛeskriyen uqeṛḍasen i d-yedduklen di Tunes deg tazwart n tikker
Polybe, I, 67
n Ilibikiyen i dduklen akked yimexlafen s ssawal n Mathos
Polybe, I, 73
n yixlafen ittwanɣan deg lkamin n Scie, seg azal n 50 000
Polybe, I, 84–85
n umenɣi : « krad iseggasen d azal n kuẓ wagguren »
Polybe, I, 88
Mi d-yezzi uɛesskar mgal temdint
Qarṭaǧ, tamdint n imsezzenzen idrusen, tenneɣ s iɛeskriyen i d-yekkan seg berra : Iberiyen, Iceltiyen, Iliguriyen, wid n Jzayer Baléares, Igrikiyen « yufraren » akked s telqey Ilibikiyen n tmurt-is s yiman-is. Deg 241, talwit n Lutatius tesmed amenɣi apunik amezwaru ; ilaq ad d-ttwarren yirgazen-agi seg Sicile, ad ttwaxelsen iseggasen n lexlaṣ.
Maca lxezna ilem : amenɣi yehdem tamdint, i yeṭṭfen daɣen 3200 n ttalan i Ṛuma. Asɣaṛ yuɣal d tikerrust, tikerrust tuɣal d amenɣi, amenɣi yuɣal d tikker n Tafrikt meṛṛa mgal taneddawt-is.
Polybe yessawel-as amenɣi « war asteɛfu » (ἄσπονδος), yettwasuɣlen s tefransist « ur yettwasemmeḥ ara » : ulac lemɛahda, ulac aḥnin i yettwaḥerzen dinna. Yessken-d Hamilkar Barka akked twacult-is, yesseɣli Qarṭaǧ Sardaigne.
Taqsist qrib d tin kan
- Polybe — Imezruyen, I, 65–88 : taqsist kan yemdewwiren s telqey, yettwaru lqern mbeɛd seg yiɣbula yeruḥen.
- Diodore n Sicile — Axxam n yidlisen n umezruy, adlis XXV : ucerreg, yesnernan ɣef tjeɣriyin.
- Appien — Libyca, 5 : asmekti awezɣan, s telqey ɣef tmsalt n Sardaigne.
- Cornelius Nepos — Tudert n Hamilkar, 2 : tikker d tanyafit n Hamilkar, deg kra n yisebtar.
Imeskaren-agi akk uran seg tama n yimerbaḥ, iṛumaniyen neɣ igrikiyen. Ur nessin tikker ara ala s telqey sɣur-sen — akked yidrimen i ggen yixlafen s yiman-nsen.
Ssababat
Lexlaṣ ur yettwaxelṣen ara, tuccḍa tasertant akked Tafrikt i yeεyan.
Taḥrazt n Giscon
Anezwi n Lilybée, Giscon yezzi yirgazen n Sicile s tirebbaɛ timeẓyanin, iwakken ad yizmir ad yexles ad yesserreḥ i yal yiwen d amgirdan. Maca Qarṭaǧ, ulac idrimen, teǧǧa-ten ttnernin deg temdint, imbeɛd tazen-ten meṛṛa ɣer Sicca s ifecka-nsen.
Tuccḍa n Hanun
Hanun — s telqey Hanun « Ameqqran », anezwi n tarbaɛt n yimaẓlaḥ imeqqranen — yettas ɣer Sicca ad yessuter i yiɛeskriyen ad qeblen asemẓi n lexlaṣ-nsen. Ulac win gar-asen i yettmeslayen yiwet n tutlayt ; aqerdac yegg-ed wayen-nniḍen. Ugar n 20 000 n yirgazen ṭṭfen abrid ɣer Tunes, qrib n Qarṭaǧ.
Zzɛaf n Ilibikiyen
Deg umenɣi mgal Ṛuma, Qarṭaǧ teṭṭef azgen n lmeḥṣul n ifellaḥen ilibikiyen tesnerna sin ikuḍan lxerj n timdinin. Mi Mathos yessawel-asen ɣer tikker, kkren-d akk ; tilawin, akken i d-yeqqar Polybe, fkant lǥawahar-nsent i uxleṣ n umenɣi.
Wid i yettekken
Imenzaway n yixlafen i d-yekkan seg Lebḥer Ageraɣlan akk zdat yimenzaway iɛdawen n Qarṭaǧ.
Ɣer tama n yixlafen
Spendios
Akli yerwel seg Iṛumaniyen, yuggad ad yettunefk i imɛellimen-is ma tedder talwit. Yesɛa awal, yesnerna lɛesker ɣer uqeṭṭeɛ. Yettwasellab zdat Tunes.
Mathos
Argaz ilelli, yekcem deg uwexxer amezwaru. Yegg seg tkerrust amenɣi n tlelli talibikit, yuɣal d anezwi iɣezfen akteṛ n tikker. Yettwaṭṭef deg 237.
Autarite
Anezwi n Iceltiyen, yemmeslay tapunikt, ayen i t-yegg yettwasellen sɣur meṛṛa. Netta, akked Spendios, i d-yefkan lǥuvu i tmettant n Giscon. Yettwaṭṭef deg Scie.
Zarzas
Anezwi n tarbaɛt talibikit, yedda akked Spendios d Autarite deg teklal taneggarut, yella gar wid i yeḥrez Hamilkar deg lkamin n Scie.
Ɣer tama n Qarṭaǧ
Giscon
Anezwi i yesnejman tuɣalin n yiɛeskriyen. Yettwazen ɣer Tunes s idrimen, yettwaṭṭef sɣur yixlafen akked yimdukkal-is, imbeɛd yettwaggerreẕ yettwanɣa.
Hanun
Yenɣelb zdat Utique s telqey n ugar n meyya n ilfan, imbeɛd yeǧǧa tacḍit-is ad tettwaṭṭef s lεjeb. Lemɣawla-ines akked Hamilkar tesnefses s telqey lqiyada.
Hamilkar Barka
Ur yettwanɣi ara di Sicile, yettusawel s 10 000 n yirgazen akked 70 n ilfan. Anezwi n Bagradas akked Scie, yeffeɣ seg umenɣi d bab n lɛesker.
Naravas
Yeddu ɣer tacḍit n Hamilkar s 2000 n yineggafen ; s lemɛawna, Hamilkar yegalla-yas afus n yelli-s, i Polybe ur d-yefka ara isem-is.
Imeḥḍaren n umenɣi
Polybe ur d-yefka ara iseggasen : tasuddemt tettwabna. Tugget n yimesnezruyen srsen amenɣi seg tagara n 241 armi d tazwart n 237 ; kra smenyafen 240–238, izemzan ițwaseqdacen deg umkan-nniḍen deg usmel-agi.
Amḍiq n yimenɣan
Amenɣi meṛṛa iteddu di tama n Qarṭaǧ, ger wasif n Medjerda akked Sahel.
Rrif n wassa : ifecka n wasif n Medjerda ɛemmṛen agaraw n Utique. Amḍiq n lkamin n Scie ur yettwassen ara ; ur yettwaskan ara ɣef tkarṭa.
Tjeɣrit tettnerni
Seg snat tama, tjeɣrit tuɣal d allal n tsertit : imenzaway n yixlafen bɣan ad sgellun lemɛahda meṛṛa, Qarṭaǧ tebɣa ad teg lemtel.
« Ur nessin ula d yiwen umenɣi i d-yuɣalen akteṛ n wa deg tjeɣrit akked tnekra n leqwanin. »
Akken i d-yeqqar Polybe, Imezruyen, I, 88
Aɛnaq n Giscon
Uggaden aḥnin n Hamilkar, Spendios, Autarite d Mathos gezmen ifassen n Giscon akked azal n 700 n yimeḥbas, ggerrẕen-ten, ṛẕen iḍaṛṛen-nsen grent-ten d iddren deg wezger. Srsen ad yeg yal ameḥbus aqarṭaǧi lqerra-nni.
Tiririt n Hamilkar
Hamilkar yeǧǧa aḥnin : imeḥbas ttunefken ɣer ilfan. Ixlafen ugin ula ad rren igerman i Yiqarṭaǧiyen i d-yusan ad sutren-ten.
Tiwwura n Tunes
Spendios yettwasellab zdat lesswar n Tunes. Mathos yettarra mi yeṭṭef anezwi Hanibal — war azday akked mmi-s n Hamilkar —, yesnejla-t ɣef wezger n Spendios, yegzem tlatin n imeqqranen iqarṭaǧiyen ɣer tama-s.
Tagara n Mathos
Yettwaṭṭef qrib Leptis, Mathos yettwazzi deg Qarṭaǧ deg teklal n triyunf, yettwaɛneq s wudem n lmut sɣur imeẓyanen n temdint. Kra n tikwal qqaren-d yettwasellab : Polybe yeqqar-d ɣef aɛnaq azayez, mačči ɣef wezger.
Lkamin n Scie
Deg 238, Spendios, Autarite akked Zarzas ṭṭfen tiẓgi s azal n 50 000 n yirgazen. Hamilkar yegri amenɣi usrid : yeḥreṣ aɛdaw, yegzem-as lqut, yesseg deg umḍiq i yesεan talɣa n tsekkurt yessemma Prion, « Scie ».
Izzin fell-asen, war lqut ne lemɛawna n Tunes, ixlafen ttțen imeḥbas-nsen, imbeɛd aklan-nsen. Imenzaway qeblen asefham : Hamilkar yessuter ad yefren mraw n yirgazen s lebɣi-s, wiyaḍ ad ṛuḥen s tqendurt. Mbeɛd lemɛahda, yeqqar-d yefren… mraw n imeqdimen i d-iεeddan.
War imenzaway-nsen, ɣilen lemɛahda tḥerreb, lɛesker yeṭṭef leslaḥ. Hamilkar yezzi-t s ilfan-is akked lɛesker-is : ugar n 40 000 n yirgazen mmuten. D tagara n umenɣi, ɣas akken Mathos mazal-it yeṭṭef Tunes.
Tiḥerci yettwasmeyya
Tacḍit-agi, ma d lexdeɛ i telli ? Polybe yesken-d afran n mraw-nni d win ițeddun ɣef wawal n lemɛahda. Imesnezruyen imaynuten ttwalin deg-s aṭas n tikwal tamuɣli tuqsiḥt, i d-yesekknen amenɣi anida ulac ula d yiwet n lqanun yeqqimen.
Imezdaɣen-nniḍen ḥesben tiwtilin
Deg tazwart, Ṛuma tesken-d lḥala yelhan : tegdel i yimsezzenzen-is ad zzuzzen i yixlafen, teǧǧa Qarṭaǧ ad teẓẓa di Italya, tserreḥ war ssuma i yimeḥbas-ines n umenɣi tenekkar ssuter n Utique ad teg iman-is d tamellalt-is. Hiéron n Syracuse, netta, yazen-d lqut : ur yebɣi ara Ṛuma war umgirdan (Polybe, I, 83 ; Appien, Sicelica, 2).
Maca iɛeskriyen uqeṛḍasen n Sardaigne kkren-d netta daɣen, nɣan anezwi-nsen Bostar, sḍefṛen Iqarṭaǧiyen, uqbel ad ttwasḍefṛen s yiman-nsen sɣur Isardiyen. Yezdeɣ di Italya, ssawalen Ṛuma.
Deg 238/237, mi Qarṭaǧ tebɣa ad tuɣal ɣer tegzirt, Ṛuma teqqar-d belli aheggi-agi ɣur-s yettwasers, teg lameṛ n umenɣi. Teεya, Qarṭaǧ teǧǧa Sardaigne tessexleṣ 1200 n ttalan-nniḍen. Polybe, ɣas akken yesɛa laman di Ṛuma, yeqqar-d lecɣal-agi war ṣṣwab (III, 28).

Tanyafit i yesnejman amenɣi i d-iteddun
Sardaigne i yettwaxesren
Ttalan ssutren ugar n lexlaṣ n 241, akked tuǧǧa n Sardaigne, imbeɛd n Corse. Polybe yettwali deg-s yiwet seg ssababat n umenɣi apunik wis sin (III, 10).
Tikli ɣer Hispanya
Hamilkar yewweḍ ɣer Gadès akked mmi-s Hanibal. Teḥuddu seg tegzirin-is, Qarṭaǧ tettnadi di Hispanya ɣef nnuqra d yiɛeskriyen i yexṣen.
Tali n At Barka
Yettwafren sɣur lɛesker mgal Hanun, Hamilkar yeffeɣ seg umenɣi s lɛesker iḥemmlen-t akked lɛawna n ugdud. Amennuɣ ger sin yirgazen-agi yuɣal d ul n tudert tasertant.
Tafrikt tuɣal ddaw n ufus
Timdinin tilibikiyin ɛeddant ɣer taɣwalt. Qarṭaǧ tkemmel asɣaṛ n yiɛeskriyen uqeṛḍasen, maca lɛesker n At Barka ad qqnen ɣer unezwi-nsen.
Salammbô, ungal n umenɣi
Deg 1862, Flaubert yegg amennuɣ n Iɛeskriyen Uqeṛḍasen d amḍiq n wungal i yesresen azal n lqern tugna n Qarṭaǧ.

Ungal yeḍfeṛ Polybe s telqey… siwa taneḍmant
Mbeɛd Madame Bovary, Flaubert yebɣa ad yerr Qarṭaǧ ddren. Yeɣra Polybe akked tnac n yimusnawen, imbeɛd izur Tunes akked umḍiq n Qarṭaǧ deg tafsut n 1858. Salammbô yeḍheṛ-d deg 1862 : tiqsiṭ teḍfeṛ s telqey tasuddemt n Polybe, seg timεict n yiɛeskriyen armi d aɛnaq n Mâtho.
Deg ul n tiqsiṭ, yesres taneḍmant n usnulfu-ines : Salammbô, yelli-s n Hamilkar d takahint n Tanit, i Mâtho, anezwi n yixlafen, yettḥemmel s telqey. Flaubert yebna ɣef tɣawsa n tidet : Polybe yeqqar-d belli Hamilkar yegalla yelli-s i ugellid anumidi Naravas — war ma yefka-d isem-is.
Ayen i yeṭṭef Flaubert seg Polybe
- Lexlaṣ ur yettwaxelṣen ara, Sicca, tikli ɣer Tunes
- Hamilkar, Hanun, Giscon, Spendius, Mâtho, Autharite, Narr'Havas
- Amenɣi n Macar akked webrid i d-yesekcem waḏu
- Aɛnaq n Giscon akked yimeḥbas
- Lkamin n Scie, yettwasemma daɣen « lkamin n tsula », akked laẓ
- Lǥuvu n yelli-s n Hamilkar i Naravas
- Aɛnaq n Mâtho, yettwazzi deg Qarṭaǧ
Ayen i d-yesnulfa Flaubert
- Salammbô s yiman-is, isem-is d lmuḥibba-s i Mâtho
- Tuker n zaïmph, aɣummu iqeddsen n Tanit
- Azrem iqeddsen akked leɛwayed n takahint
- Lebraṣ n Hanun akked timεict deg yiferkiwen n Hamilkar
- Asfel ameqqran n warraw i Moloch deg uḥeṛṣ, yekka-d seg tadyant n 310 i d-yeḥka Diodore (XX, 14) — tɣawsa mazal-itt tettwasmeyya
- Asbeddel n Hanibal amecṭuḥ s mmi-s n wakli
Pour aller plus loinSources de cette page
6 références
Sources antiques
- Polybe, ImezruyenI, 65–88 (s telqey 67, 73, 76, 83, 84–85, 88) ; III, 10 ; III, 28 — taqsist kan yemdewwiren n umenɣi
- Diodore n Sicile, Axxam n yidlisen n umezruyXXV (ucerreg) ; XX, 14 — tjeɣriyin n umenɣi ; asfel n 310
- Appien, Libyca5 — tamsalt n Sardaigne
- Appien, Sicelica2 — lemɛawna n Hiéron n Syracuse
- Cornelius Nepos, Tudert n Hamilkar2
Travaux modernes
- Gustave Flaubert, Salammbô, 1862 — ungal, yettwabder deg usebter
Ɣer daɣen
Imenɣan ipunikiyen →Hamilkar Barka
Win ur yettwanɣi ara di Sicile, anyaf n Scie d unettaɛ n Hispanya.
Aɛesskar aqarṭaǧi
Ilibikiyen, imdukkal inumidiyen d yiɛeskriyen uqeṛḍasen : anagraw yelhan, d uẓawan-is.
Tinmahlin
Ssenaṭ, sufeṭ d tejmaɛt ; Hanun Ameqqran zdat At Barka.