Traduction en version bêta, en cours de relecture. Lire la version française

Tiɣilt n Byrsa di Qarṭaǧ
Qarṭaǧ, tiɣilt n Byrsa
Amezruy n tudert · Lqern wis 3 send Ɛisa

Yella ɣer 247 – armi d tagara n lqern wis 3 send Ɛisa

Hanun Ameqqran

Argaz n Afrika mgal At Barka

Amenyaf n lqaɛa n Libya deffir, anezwi ur yelhi ara deg umenɣi n yimirsinariyen, amsimɛi n Hamilkar imbeɛd aɛdaw ibeggnen n Hanibal : Hanun, i Yimezwura, d acaraf n Qarṭaǧ n yimawlan ibariyen, win yebɣan talwit akked Ṛuma.

~247

ṭṭef n Hécatompyle, deg lqaɛa n Libya deffir (Diodore)

3 000

iḥebbasen ttwaṭṭfen di Hécatompyle, tamdint tettwaselkem (Diodore, XXIV, 10)

~100

ilfilen deg lɛesker-is zdat Utique, deg 240 (Polybe, I, 74)

30

imeqqranen n Senṭ ttwaznen iwakken ad t-id-sseṛḥben akked Hamilkar (Polybe, I, 87)

Anezwi n tejmaɛt

Anwa i gella d Hanun ?

Ur nessin ara twacult-is, azemz n talalit-is neɣ win n lmut-is. Hanun d-iḍhir deg yiɣbula ɣer 247, d anezwi n Iqarṭaǧiyen di Afrika, yekkes-d mbeɛd umenɣi apuni wis sin. Isem-is wis sin « Ameqqran » ițwaseqdac i t-id-ifaṛqen seg wid yesɛan isem-nni ; tira ssemmant-as abeɛda kan Hanun.

I Polybe am Tite-Live, d udem agejdan n tejmaɛt : tin n yimawlan ibariyen n tmurt tafrikit, ẓedɣen ɣef lekdeb n tmura, ɛadawen tilkiwin n At Barka ibeɛdan. Usmel-agi yesbegen tamsimɛet-agi deg usebter n tnezmariyin.

Tajmaɛt : tanaẓurt n tmuraImsimɛa : Hamilkar, HanibalIɣbula : Polybe, Tite-Live
Lḥader seg wid yesɛan isem-nni

Aṭas n Hanun

  • Hanun amsegmaḍ n lebḥerAmeskar yettwaḥesben n Periplus ɣef rrif n Afrika di Lebḥer Aṭlasi (lqern wis 5 ?).
  • Hanun, lqern wis 4Amezdaɣ yesɛan tazmert akteṛ deg lweqt-is, Justin (XXI, 4) ibegen-it-id yettɛawad ad yeddem tanezmert ; nețța daɣen tikwal yettusemma « Ameqqran ».
  • Hanun di SardaigneYettwazen mgal yimirsinariyen ikkren deg tegzirt, ittwasellab sɣur lɛesker-is s yiman-is (Polybe, I, 79).
  • Hanun mmi-s n BomilcarIwakken d arbib n Hanibal, anezwi n yineggafen deg tazegrart n Rhône deg 218.
Hanun amsegmaḍ n lebḥer →
Abdar n wussan

Ayen i as-qqaren yiɣbula

ɣer 247Afrika d tamezwarut — Anezwi di Afrika lawan n umenɣi deg Sicile, yeṭṭef Hécatompyle, tamdint tilibikit yettwaḥesben, s telqey, d Theveste (Tébessa) — ayen yezmer maca ur mṣadan ara akk fell-as (Diodore, XXIV, 10 ; Polybe, I, 73).
241 – 240Zdat yimirsinariyen — Yettwaklef ad imeslay i yimirsinariyen idduklen di Sicca, yeqqar-asen Lḥekma txuṣṣ idrimen : iɛeskriyen-agi, ur ten-yenzewi ara di Sicile, ḥadren fell-as. Tkerrust tekker (Polybe, I, 66–67).
240Utique — S lmakinat n umenɣi akked azal n meyya n ilfilen, isserɣel ikerrasen seg wemkan-nsen zdat Utique, imbeɛd yețwaṭṭef mi d-uɣalen (Polybe, I, 74).
240 – 238Hamilkar d umgired — Hamilkar yettwasemma d anezwi. Amgired ger sin inezwayen meqqer armi lɛesker ttwasuturen ad fernen : ṭṭfen Hamilkar, Hanun ittwakkes (Polybe, I, 82).
238 – 237Aseṛḥeb s telɣa — Mbeɛd tirẓa zdat Tunes, tlatin n imeqqranen n Senṭ sserfden aseṛḥeb ; Hanun d Hamilkar nyafen Mathos akked snat, fukken umenɣi (Polybe, I, 87–88).
221Mgal « tgelda » n At Barka — Mi gessuter Hasdrubal Ucbiḥ ad d-yas Hanibal ameẓyan ɣer Hispanya, Hanun yegra fell-as deg Senṭ (Tite-Live, XXI, 3).
219 – 218Ad yettwafk Hanibal ? — Mbeɛd ṭṭef n Sagonte, yessuter ad yettwafk Hanibal i Ṛuma iwakken ad iḥader umenɣi. Ur t-ḍfiṛen ara (Tite-Live, XXI, 10).
216Mbeɛd Kan — Lawan i d-yessawel Magun Barka tanyafit, yeqqar-as ad meslayen ɣef talwit lawan yellan deg tezmert (Tite-Live, XXIII, 12–13).
203Agḍiḍ n Hanibal — Yuɣal-d seg Italya, Hanibal yegḍeḍ ccah n Senṭ akked Hanun belli d nutni i d-yesbabben uɣelli-ines (Tite-Live, XXX, 20).

Snat tsertiyin i Qarṭaǧ

Deg lqern wis 3, snat n temuɣliwin mgalent deg Senṭ ; iɣbula sbegnent-tent-id deg sin yirgazen.

Hanun

Tamurt n Afrika

Simɣur d usexdem n tmurt n Libya, aɣbalu n idrimen n yimawlan ibariyen ; aḥadar n umenɣi amaynut akked Ṛuma. Polybe yettales-d taẕayt n tsertit-agi : deg umenɣi apuni amezwaru, ssutren i ifellaḥen ilibikiyen azgen n tmegra-nsen (I, 72) — d ayen i d-ifehhmen amlalay-nsen akked yimirsinariyen.

At Barka

Lebḥer akked Hispanya

Lexlaṣ n uxesser n Sicile s tgelda deg Hispanya, yesɛan nnuqra akked yirgazen, akked uswejed n tririt. Polybe (III, 8), yettales-d ṛṛay n Fabius Pictor, isbeggen-d At Barka ṭṭfen ɣef lmaḥaba n ugdud ; M. Sznycer yekkes idea n tgelda am ta n Igrikiyen.

Amenɣi n yimirsinariyen · 241 – 237

Anezwi ur yelhi ara

Anezwi amezwaru n umenɣi-agi, Hanun d amesnerni ɛziz, akken i t-id-iqbel Polybe, maca d anezwi ur nelhi ara deg umenɣi : yessen ad yesdukkel lɛesker, war ma yezmer ad yeddem tagniţ. Tirẓa-ines teldi abrid i Hamilkar.

Sicca

Yusa-d ad yessuter i yiɛeskriyen ad ǧǧen amur n lexlaṣ-nsen. Amgired yuɣal d tkerrust ldin.

Amkan zdat Utique

Yenyaf deg umenɣi amezwaru s ilfilen, yuɣal ɣer tmdint war ma yḍfaṛ ; ikerrasen uɣalen-d ṭṭfen-as ayla-ines.

Sin inezwayen, yiwen lɛesker

Tamsimɛet-is akked Hamilkar tḥebbes taɛessast : lɛesker yefren Hamilkar (Polybe, I, 82).

Tanyafit n snat

Yettwaṛeḥben sɣur tejmaɛt n Senṭ, yettnaɣ akked Hamilkar lɛesker aneggaru n Mathos, i gettwanyafen i gettwaṭṭfen.

Hanun deg Senṭ, deg 221, akken i d-yeqqar Tite-Live

Et aequum postulare videtur Hasdrubal, et ego tamen non censeo quod petit tribuendum. […] Vereor ne quandoque parvus hic ignis incendium ingens exsuscitet.

« Tuttra n Hasdrubal tbanet-d d tin yelhan, maca ur fellaɣ ara ad as-fket ayen i gessuter. […] Uggadeɣ ass ad texleɛ tirgit-agi tamecṭuḥt times tameqqrant. »

Tite-Live, Amezruy aṛumani, XXI, 3

Mgal umenɣi n Hanibal

Krad n taqsisin i d-yettwales Tite-Live : qqaren drus ayen i d-yenna Hanun ugar wayen i tebɣa Ṛuma ad tesel.

221

Ḥader aqcic di Qarṭaǧ

Hasdrubal Ucbiḥ yessuter Hanibal ameẓyan. Hanun yebɣa ad immɣur ddaw iseḥḥaren n temdint, mačči deg wemkan n umenɣi anda ara isselmed ad yenzewi am bab.

Tite-Live, XXI, 3

219 – 218

Afk n Hanibal

Mbeɛd Sagonte, yettales-d talwit yettwagall, iqeddeṛ amenɣi n uxessar, yeqqar-as ad yettwafk Hanibal i ibaɛɛaten iṛumaniyen. Senṭ yefren amenɣi.

Tite-Live, XXI, 10

216

Talwit mbeɛd Kan

Zdat iẓegwan n ddheb i d-yewwi Magun, yesteqsi anwa agdud alatini i yexdeɛen : ulayɣer. Ṛuma ur teknu ara ; d lawan n umeslay.

Tite-Live, XXIII, 12–13

Ɣer Tite-Live s leḥdaq

D amusnaw, s tidet ?

Tite-Live d aɛdaw n Hanibal : yeg Hanun d taɣect n lɛeqel, tin i gessnen kullec send lawan. Taqsisin-agi d asnulfu n tsekla, yettwaran sin iqrunen mbeɛd, mačči d tira n tidet.

Polybe, iqeṛb ugar ɣer tidet, d aqsiḥ ɣef unezwi Hanun. Akked umgired yefrqen ger « lḥizb n Hanun » d « lḥizb n At Barka » yessishil, ammas, urar n tsertit i gebnan s tgallelt ibeddlen.

Mbeɛd Zama

Talwit d talast

Mi gṣuffeɣ Italya deg 203, Hanibal yesmenyif Hanun gar wid i t-yexsren seg tallalt. Mbeɛd Zama (202), tajmaɛt yebɣan talwit tenyaf, tagallelt n 201 tettwaqbel.

Hanun, imir-nni d amɣar, yekkes-d seg yiɣbula. Hanun-nniḏen d-ḍheren deg taqsisin n iseggasen 204–201 akked 150–149 : ulac ayen i d-ibeggnen d yiwen n urgaz i gellan.

Iɣbula

Seg wanda i d-yekka wayen i nessen

Polybe, Imezruyen, IAmenɣi n yimirsinariyen : Sicca, Utique, tamsimɛet akked Hamilkar, aseṛḥeb (I, 66–88).
Diodore, XXIV, 10Ṭṭef n Hécatompyle d uselkem n temdint, yettwaḥerzen deg tucḍiwin.
Tite-Live, XXI, XXIII, XXXTaqsisin mgal umenɣi (XXI, 3 d 10 ; XXIII, 12–13) akked ugḍiḍ n Hanibal (XXX, 20).
AppienTaqsisin-is n tagara n umenɣi apuni wis sin akked wis krad bedren aṭas n Hanun : asleḥ-nsen akked uɛdaw n Hamilkar mazal-it ur yefra ara.
Pour aller plus loin

Sources de cette page

7 références

Sources antiques

  1. Polybe, ImezruyenI, 66–67 ; 72–74 ; 79 ; 82 ; 87–88 ; III, 8 — amenɣi n yimirsinariyen : Sicca, Utique, tamsimɛet akked Hamilkar, aseṛḥeb
  2. Diodore n Sicile, Axxam n yidlisen n umezruyXXIV, 10 — ṭṭef n Hécatompyle (tucḍiwin)
  3. Tite-Live, Amezruy aṛumaniXXI, 3 ; XXI, 10 ; XXIII, 12–13 ; XXX, 20 — taqsisin mgal umenɣi n Hanibal akked ugḍiḍ n Hanibal deg 203
  4. Justin, Agzul n Imezruyen Ifilibiyen n Trogue PompéeXXI, 4 — Hanun-nniḏen n lqern wis 4
  5. Appien, Libyca — aṭas n Hanun, asleḥ ur yefra ara
  6. Fabius Pictor — adlis yexsaren ; ṛṛay-is ɣef At Barka yettwales sɣur Polybe (III, 8)

Travaux modernes

  1. Maurice Sznycer, Carthage et la civilisation punique, 1978 — ɣef « tgelda » n At Barka, akken i d-qqaren

Toute la bibliographie →Glossaire →

Ɣer daɣen